#183
08.09.2026
—
14.01.2027
download pdf
Leven we in fascistische tijden? Op de Vlaamse bühne krioelt het alvast van de ‘fascisten’. In drie concentrische cirkels, van de podiumkunsten via cultuurbeleid tot de bredere geopolitiek, vlecht Etcetera #183 zoveel mogelijk nieuwe draden tussen het fascisme en de kunsten.
Floris Baeke
Theater is doorheen zijn geschiedenis een krachtig middel geweest tegen eenheidsdenken. In de jaren 1920 en 30 zetten Erwin Piscator en Bertolt Brecht dat middel bewust in: hun theater moest en zou het publiek wakker schudden. Maar een van de meest ontluisterende röntgenfoto’s van het sociale weefsel dat het nazisme mogelijk maakte, kwam van de vaak vergeten Marieluise Fleisser. In een tijd waarin het fascisme opnieuw op de loer ligt, is hun werk meer dan ooit aan herlezing toe, schrijft Karel Vanhaesebrouck.
Karel Vanhaesebrouck
Bestaat rechts theater en hoe ziet het eruit, vraagt Evelyne Coussens zich in dit essay af. Daarover iets formuleren is vandaag de dag, excusez les mots, een bescheten commissie. Vroeger was alles beter, toen de begrippen die de wereld definieerden nog voor iedereen helder waren. (Spreekt de rechtse rakker.) Vandaag zijn dezelfde definities rekbaar als kauwgum, plakken ze eindeloos aan je vingers. Toch vallen, op basis van een intuïtieve terreinverkenning, misschien een aantal lijnen te trekken door het Vlaamse podiumveld. Zonder waarheidsclaim, dat spreekt. (Zegt de linkse postmodernist.)
Evelyne Coussens
Zorgen stevige wissels in het gemeentebestuur voor radicale ingrepen in het lokale cultuuraanbod? Een vergelijking tussen Ninove en Mortsel relativeert de impact van partij-ideologie. Sinds 2025 worden deze twee gemeenten geleid door de enige radicaal-rechtse en de enige groene burgemeester in Vlaanderen, maar in de culturele feiten blijkt dat politieke kleurverschil toch vooral symbolisch, constateert Wouter Hillaert. Relevanter is waarin ze juist erg op elkaar lijken: de grijze zakelijkheid waarmee ze achter de schermen hun krappe winkel moeten managen.
Wouter Hillaert
Terwijl extreemrechts aan een angstaanjagende opmars bezig is, zet de halve Vlaamse theaterwereld fascisten op het toneel, zo lijkt het wel. Wat er te zien is, loopt uiteen: van onberispelijke nazi’s en franquisten met glimmende laarzen tot apocalyptische clowns of zelfs een rechtse tante die (letterlijk) gehakt maakt van links. Jens Dewulf analyseert de verschillende strategieën, artistieke keuzes en blinde vlekken van al dat Blut und Boden op de vaderlandse bühne.
Jens Dewulf
Met de tweede termijn van Donald Trump is het beschaafde theater van de liberale democratie, voor zover dat ooit meer was dan een geruststellende illusie, definitief ingestort. In de plaats daarvan treedt een hedendaagse antipolitiek aan die Georg Döcker een “kluchtig fascisme” noemt — een theatrale politiek die de leegte in het hart van het fascisme viert en die zelfs voor haar diehards in essentie een grap is, gespeend van logica en immuun voor schaamte. Hoe kun je de hedendaagse fascisten nog bekritiseren nu ze de instrumenten van satire hebben gekaapt? Hoe persifleer je een parodie?
Georg Döcker
With Donald Trump’s second term, the hypocritical theatre of liberal democracy has collapsed at last. In its place arrives a no less theatrical form of politics that Georg Döcker diagnoses as “farcical fascism” – a contemporary anti-politics celebrating the hollowness at the heart of fascism, and turning it into political performance. Having dispensed with the liberal theatre of stitching together appearance, truth and lie, Trump, Netanyahu and co. promote a cruel spectacle of total violence while appropriating the tools of satire to immunise themselves against ridicule and critique. In the face of this shift in the relation between theatricality and power, how can performance still act as a subversive and resistant force?
Het historische fascisme in Italië was niet uniek in wat het beoogde en hoe het te werk ging, schrijft de Braziliaanse theatermaker Rodrigo Batista. Integendeel: waar het mislukte in zijn poging om mensen ook in hun harten te bekeren, heeft het neoliberale kapitalisme het karwei afgemaakt. Als consumentisme de enige denkbare ideologie wordt, wat betekent dat dan voor de kunsten? Zijn kunstenaars werkelijk gebonden aan de taal van homologatie en commodificatie, of is er een andere weg?
Rodrigo Batista
Historical fascism wasn’t unique in its modus operandi or its goals, writes Rodrigo Batista. On the contrary: where it failed – in trying to impose “total inner adhesion” – neoliberal capitalism has stepped in to finish the job. When consumerism becomes the sole conceivable ideology, where does that leave the arts? Are artists really bound to operate within the language of homologation and commodification, as has become the norm, or is there another way?
Hoe vrij zijn de kunsten nog in een Europa waarin het beleid steeds meer naar rechts kantelt? Floris Baeke vroeg het aan Wiener Festwochen-intendant Milo Rau, die graag voorop loopt in de strijd, Braziliaans regisseur Christiane Jatahy en de ontslagen Slowaakse theaterdirecteur Matej Drlička, die de naam van zijn eigen minister niet meer mag uitspreken. “Om de artistieke vrijheid vandaag te verdedigen, moeten we de instituten gebruiken die we twintig jaar geleden nog vrolijk wilden afbreken.”
How free are the arts in a Europe whose politics are tilting steadily to the right? Floris Baeke put the question to Wiener Festwochen director Milo Rau — always eager to lead the charge, to Brazilian director Christiane Jatahy, and to the dismissed Slovak theatre director Matej Drlička, who is currently legally barred from even uttering the name of his own Minister of Culture. “To defend artistic freedom today, we have to use the very institutions we would happily have torn down twenty years ago.”
Van de gespierde atleten van Leni Riefenstahl tot de mechanische precisie van militaire parades: het klassieke fascisme vierde steevast het ideaal van een strak, gehoorzaam en onoverwinnelijk lichaam. De experimentele dans van de jaren 1970 zette daar een ‘non-fascistisch’ lichaam tegenover, met contactimprovisatie als bewegingsvorm van geweldloosheid. Bojana Cvejić ziet deze ‘non-fascistische’ erfenis vandaag opnieuw opduiken in het project La Candidate Sans-Papiers, waarin solidariteit centraal staat met juist díe lichamen die het hedendaagse fascisme probeert uit te wissen.
Bojana Cvejić
Think of Leni Riefenstahl’s sculpted athletes or the mechanical precision of military parades: classical fascism always relied on an ideal of rigid, obedient, invincible bodies. Experimental dance in the 1970s set a non-fascist body against this ideal, with Contact Improvisation as a physical practice of non-violence. Bojana Cvejić examines what remains of this ‘non-fascist’ legacy today, seeing it resurface in La Candidate Sans-Papiers, which centres solidarity with the very bodies contemporary fascism tries to erase.
Terwijl studentenprotesten Belgrado opschudden, houdt theatermaker Sanja Mitrović vanuit Brussel een dagboek bij. Algauw tekent zich een rode draad af: welke sporen hebben politieke systemen in haar eigen lichaam achtergelaten? Haar notities voeren terug naar het Joegoslavië van haar jeugd, naar brieven van haar vader en naar haar geboortestad, die al drie keer van naam veranderde.
Sanja Mitrović
As student protests shake Belgrade, theatremaker Sanja Mitrović keeps a diary from Brussels. The distance sharpens her gaze on the invisible traces that political systems have left in her own body. Her notes lead back to the Yugoslavia of her youth, to her father’s letters, and to her hometown, which has already changed its name three times.
De veelgeprezen Berlijnse kunstscene is in gevaar. Dalia Maini, hoofdredacteur van de Berlijnse straatkrant Arts of the Working Class, legt de vinger op de wonde van een nieuw cultureel mccarthyisme in Duitsland, waarbij bureaucratische valstrikken worden gespannen als politiek wapen tegen solidariteit met Palestina. Hoe houdt een culturele scene stand onder de verpletterende druk van politieke inmenging, administratief isolement en sluipende zelfcensuur?
Dalia Maini
Berlin’s long-celebrated art scene is in danger. Dalia Maini, editor-in-chief of the Berlin street newspaper Arts of the Working Class, dissects Germany’s new cultural McCarthyism, where state funding has been weaponised against Palestinian solidarity. Maini exposes Germany’s bureaucratic trap designed to paralyse collective action and restrict artistic freedom. How can a cultural scene resist under the crushing weight of political pressure, administrative isolation, and self-censorship?
Ranke, naakte vrouwen op verkiezingsaffiches en een spottende afkeer van handicaps: uiterst rechts is geobsedeerd door een welbepaald lichaamsbeeld. In The New Fascist Body ontleedt cultuurhistoricus Dagmar Herzog de fysieke fixaties van het hedendaagse fascisme, van de Duitse AfD tot Donald Trump. Etcetera brengt een unieke vertaling van het eerste hoofdstuk uit haar spraakmakende boek.
Dagmar Herzog
Het fascisme is geen historisch relict uit de vorige eeuw, maar een grillig gezwel op het lichaam van de liberale democratie, dat bij elke crisis opnieuw begint te woekeren. Curator Cosmin Costinaș schetst een mondiale genealogie van de ideologie vanuit Rome tot Naypyidaw, en van Washington tot New Delhi. Onder al die lokale fascismes zit dezelfde voedingsbodem: een mix van economisch statusverlies, wrok en opgeklopt nationalisme. In de nostalgische eentonigheid van AI, de toxische echokamers van sociale media, de revival van religie, de manosfeer, Koreaanse skin care, de pathologisering van aandachtsstoornissen of de populariteit van yoga duikt de esthetiek van het fascisme in veel aspecten van ons alledaagse leven op. Met welke taal en met welke kunst kunnen we de fascismes van vandaag weerstaan?
Cosmin Costinaș
Volgende week is Etcetera #183: FASCISME er! Lees nu al deze voorpublicatie, waarin Klaas Tindemans zijn geoefende theaterogen richt op het fascisme van Hitler en Mussolini. Wat valt er te vertellen over hun speelstijl als Führer en Duce? Vanwaar de smetteloze kostuums, de charismatische toespraken? Hoe werkte hun machinerie van verleidelijke propaganda, en hoe werden de massabijeenkomsten geënsceneerd? Alle politiek is theater, maar het fascisme, stelt Tindemans, is een spektakel waarin politiek volledig opgaat in esthetiek, met de totale oorlog als enige mogelijke climax.
Klaas Tindemans
