De kerk in het midden

Zullen we beginnen met een quizke? Welke van de zes onderstaande culturele plannen komen uit het bestuursakkoord 2025-2030 van Mortsel, welke uit Ninove? Tip: elke gemeente krijgt er drie.

1. Kunstenaars moeten kunnen rekenen op de nodige ondersteuning van de stad, met bijzondere aandacht voor jonge beloftevolle kunstenaars

2. We blijven carnaval en onze unieke stoet ondersteunen als een van de belangrijkste evenementen in onze gemeente

3. We nemen de organisatie van de vieringen (11 november, 11 juli, 21 juli…) onder de loep en sturen die bij waar nodig

4. Vanuit de bibliotheek bouwen we een extra muros dienstverlening uit met specifieke aandacht voor ouderen en zieken

5. Het cultuurcentrum zal zich blijven inspannen om een kwaliteitsvolle, evenwichtige en toegankelijke programmatie samen te stellen

6. We bekijken of er onder bewoners, wijken en verenigingen interesse is om een reus te maken en een eigen reuzenstoet te organiseren

Deze oefening zegt niet alleen iets over de brede waaier die onder lokaal cultuurbeleid valt, maar ook over onze ingebakken denkbeelden rond links en rechts. Daarbij valt ‘rechts’ gemakshalve samen met alles waar we in de kunsten niet vóór zijn: een volks, conservatief, nationalistisch, anti-elitair en/of markteconomisch denken rond cultuur, dat we in het geval van radicaal-rechts weleens simpel samenvatten als ‘kunsthaat’.

Daar hebben we niet veel voor nodig, zo bleek in maart 2025 opnieuw na een opvallende quote van Ninoofs cultuurschepen Werner Somers (Forza Ninove) in Gazet van Antwerpen over het aankoopbeleid van de lokale bib: “Als blijkt dat daar vooral boeken tussen zitten van EPO, of boeken die pedofilie of geweld verheerlijken, ga ik ingrijpen.” Met die uitspraak riep hij een storm van protest over zich af, tot zelfs een creatieve betoging aan het Ninoofse stadhuis toe. Cultuurcensuur! Boekverbranding! Latent nazisme! Niemand die achteraf nog aandacht schonk aan Somers’ rechtzetting onder het bewuste GvA-artikel, waarin hij stelde dat zijn woorden moedwillig waren verdraaid. “Ik heb nooit gezegd dat ik met een rode pen door boekenlijsten zal gaan, laat staan dat daar niets griezeligs aan zou zijn. Er wordt niet aan censuur gedaan, er zal louter over gewaakt worden dat boeken van alle strekkingen beschikbaar zijn. Daar zou ik weleens een steekproef naar laten uitvoeren.”

Mijn eigen bronnen in Ninove bevestigen dat er inderdaad geen sprake is van politieke interventie in de collectie. In de praktijk is het aloude aankoopbeleid van de bibliotheek gewoon voortgezet: een vaste onafhankelijke contractant bezorgt wekelijks een lijst met alle nieuw verschenen boeken aan de bibliotheek, die ze vervolgens vrij standaard inkoopt. Soms zeggen onze denkbeelden over (extreem)rechts dus meer over ons dan over de reële culturele praktijk. Ze dreigen de verrechtsing en de polarisering veeleer te voeden dan af te remmen, omdat ze revanchisme over zich afroepen. Hoe krijgen we het beeld scherp?

Parallelle plannen op links en rechts

Als we ons afvragen wat de ideologische impact is van een nieuw bestuur op cultuur, en wat dus het effect is van de globale verrechtsing van de Vlaamse gemeentepolitiek op pakweg de programmering van lokale cultuurhuizen, maken we best een onderscheid tussen vier niveaus: het publieke discours van het bestuur, zijn verdoken achterkamerpolitiek, zijn losse en vaak tijdelijke initiatieven (de software) en zijn structurele cultuurbeleid over meerdere jaren (de hardware). Telkens is de impact verschillend.

“Links boegbeeld Jeroen Olyslaegers mocht begin 2026 met een auteurslezing de feestweek voor de nieuwe Ninoofse bib openen.”

Het kan ook helpen om de dingen in perspectief te zetten. Wat leren we over Ninove—de meest rechts bestuurde gemeente in Vlaanderen, sinds Forza Ninove er in oktober 2024 de absolute meerderheid veroverde—als we het spiegelen aan zijn tegenpool op het politieke spectrum? Mortsel kreeg na twaalf jaar onder N-VA-burgemeester Erik Broeckx opnieuw een groene burgemeester: Michiel Hubeau van het kartel Groen-Vooruit, in coalitie met de lokale liberale partij PRO-Mortsel. In klassieke termen kun je Mortsel dus ‘de meest linkse gemeente’ noemen. Ik maakte een analyse van de beleidsplannen en verslagen van de gemeenteraad, en belde ook met culturele en politieke betrokkenen in beide steden, van zowel binnen als buiten het bestuur. Alleen Ninoofs schepen Werner Somers reageerde nooit op mijn herhaalde vraag om contact. Uit wantrouwen?

Het eerste wat frappeert bij een vergelijking tussen Ninove en Mortsel, zijn de vele parallellen in hun culturele plannen en praktijken. Trots openden ze eind 2025 allebei een vernieuwde bibliotheek—uitpakkertjes die te danken zijn aan het vorige bestuur. In Mortsel verhuisden 150 kinderen in november de laatste boeken van de oude bib naar de nieuwe locatie in het stadhuis, begeleid door een fanfare. Twee weken later ging ook de Ninoofse bib na anderhalf jaar renovatie weer open. Allebei zijn het nu multifunctionele gemeenschapsplekken met een café, een frissere look en meer digitale mogelijkheden.

Facebook Groen Mortsel, 11 oktober 2024

Als extraatje pakte het Forza-bestuur dit jaar ook uit met een nieuwe leesclub, met op het programma drie romans die je bezwaarlijk van rechts-ideologische sturing kunt beschuldigen: Schoon van Chileens auteur Alia Trabucco Zerán, De wonderen van Jeroen Olyslaegers en Bezonken rood van Jeroen Brouwers. Links boegbeeld Olyslaegers mocht begin 2026 met een auteurslezing zelfs de feestweek voor de nieuwe Ninoofse bib openen. Volgens mijn bronnen stelde het bestuur daar in de achterkamer wel wat nerveuze vragen bij, maar verder zou het zich niet bemoeien met de artistieke programmering van bibliotheek of cultuurcentrum.

Continuïteit in de stam

Ook financieel verschoof er weinig. Beide nieuwe besturen schreven een gelijkaardig cultuurbudget in als zes jaar eerder, al moet daar nu wel meer mee gebeuren. Mortsel opende in zijn stadhuis naast een bib ook een nieuwe polyvalente zaal die nu, vooral als concertzaal, wordt gebruikt als tweede podium naast zijn Mark Liebrecht Schouwburg. Cultuurschepen Steve D’Hulster van Groen-Vooruit gewaagt zelfs van een “kleine AB”, al vraagt de technische uitrusting nog om een extra investering. In Ninove plant Forza dan weer een onderzoek naar de bouw van een multifunctionele evenementenhal, goed voor 4,5 miljoen euro op de meerjarenbegroting. Nochtans telt Ninove al twee private zalen voor evenementen en voerde hetzelfde college de voorziene renovatie van het gesloten stedelijke zwembad toch weer af omdat de stadsfinanciën dat niet zouden toelaten.

©️ Brent Saey

Beide nieuwe besturen zien cultuur dus als een ontwikkelingsdomein. Alleen wordt hun discours daarrond anders verpakt: Mortsel wil een “levendige stad” met “een attractief en toegankelijk vrijetijdsaanbod” voor extra verbinding en ontmoeting, terwijl Ninove eerder mikt op “behoud en bevordering van onze Vlaamse identiteit”. Toch leidt dat niet tot een heel ander beleid. Beide gemeenten organiseren steeds meer eigen cultureel aanbod, terwijl ze daarnaast (bescheiden) financiële ondersteuning voorzien voor lokale dynamieken. Allebei vermelden ze in hun meerjarenplan dat ze hun carnavalsverenigingen willen steunen, werk zullen maken van hun academies, blijven investeren in hun bovenlokale netwerk met de buurgemeenten én zorg dragen voor hun lokaal erfgoed. Zeker met dat laatste punt pakt de Ninoofse schepen graag uit: aan de lopende band gaat hij op de foto bij gedenkplaten voor een jarig kapelletje of een lokale daensist. Maar ook in Mortsel is een nieuwe stek voor de heemkundige kring een hot topic: kunnen ze nu wel of niet intrekken in de vrijgekomen oude bib?

“Beide nieuwe besturen zien cultuur als een ontwikkelingsdomein. Alleen wordt hun discours daarrond anders verpakt.”

Het bevestigt het beeld van een gemeentelijke cultuur die zo nauw verknoopt is met allerlei historisch gegroeide gewoonten en belangen dat je er niet zomaar de hakbijl in kunt zetten zonder stemmen te verliezen. Aan de stam van het beleid, de hardware, wordt dan ook amper geraakt. “Van een paleisrevolutie is geen sprake”, bevestigt D’Hulster, die onder het vorige bestuur ook al twaalf jaar schepen was voor Vooruit. “Als kleine gemeente met zo’n 26.000 inwoners boksen we in Mortsel qua cultuur al langer boven ons gewicht, en dat blijven we doen.” Ook in Ninove (met 40.000 inwoners) kiest Forza voor continuïteit. Sommige van mijn informanten zeggen: uit desinteresse of zelfs onkunde—in hun verkiezingsprogramma kwam cc De Plomblom zelfs niet voor. Anderen vinden: om zich voor te doen als een partij die wel degelijk bestuurskundig is. In elk geval is het resultaat allesbehalve een aardverschuiving.

Andere kleurtjes in de kruin

Zijn er dan echt geen verschillen? Toch wel, maar die ideologische accenten beperken zich vooral tot de culturele software, de buitenkant van het beleid. Via symboolpolitiek zorgen ze voor andere kleurtjes in de kruin. In Ninove zullen de pieten bij de Sinterklaasintrede voortaan zwart zijn (afgekocht met jaarlijks 2.500 euro subsidie voor de organiserende lokale vzw Country & Salsa Dancers), is de jaarlijkse multiculturele wereldmarkt NinoMundo afgevoerd voor een alternatieve variant met Vlaamse streekproducten, en ademt de kerstmarkt voortaan ‘onze tradities’ (“echte Kerst met een K, geen woke waanzin”).

Omgekeerd schrapte het nieuwe Mortselse bestuur, tot consternatie van vorig N-VA-burgemeester Broeckx, de vaste misviering en het gratis ontbijt op 11 juli. “Ik vind dat geen kerntaak van de gemeente”, argumenteert D’Hulster. Dat zien ze in Ninove wel anders: “De organisatie van de 11 juliviering wordt een gevarieerd programma waarbij op een eigentijdse manier aandacht wordt geschonken aan onze geschiedenis, tradities en cultuurbeleving”, lezen we in het Ninoofse meerjarenplan. “Dat zal gecombineerd worden met een groot volksfeest.”

Ninoofs schepen Werner Somers bij de Lourdeskapel in de Paellepelstraat, Ninove. © Ninofmedia

Het zijn zulke losse beslissingen die op het vlak van perceptie veel meer opleveren dan ze geld kosten. In meerdere betekenissen zijn ze zelfs relatief goedkoop, maar qua aandacht blijken ze duur: ze blazen het verschil met het vorige bestuur extra op en oogsten dito media-aandacht. Zo geven ze toch profiel aan een cultuurbeleid dat eigenlijk vooral bestaat uit het kleurloos bestieren van de winkel. Bij Vlaams cultuurminister Jan Jambon was dat niet anders: hij liet de decreten en de subsidieverdeling bijna ongemoeid, maar zorgde daarnaast met eigen beleid voor mediagenieke uitpakkers als Het verhaal van Vlaanderen. In Mortsel en zeker Ninove zie je eenzelfde patroon.

Misschien zijn de betekenisvolste culturele ingrepen wel de minst zichtbare: de keuzes die in de achterkamer worden genomen over de culturele machinekamer. In Ninove maakte men bijvoorbeeld actief werk van het weren van tegenstemmen. Zo werd Jos Huysmans, een Ninovieter die in de nationale media vaak kritiek uit op Forza Ninove, slachtoffer van een bewuste politisering van de adviesraad voor het cultuurcentrum en de bib. Toen hij en twee andere leden van de lokale actiegroep 054 ingingen op een open oproep voor die raad, werden zij als enige drie niet weerhouden. “Er is bewust voor een brave adviesraad gekozen”, besluit Huysmans aan de telefoon. “Twee leden zijn trouwens echtgenoten van zittende schepenen.”

Al voor de verkiezingen werd ook Ben Schokkaert, programmator van cc De Plomblom, publiek geviseerd door huidig burgemeester Guy D’haeseleer. In De Morgen zei de Forzavoorman over hem: “Ik heb geen probleem met linkse mensen, maar hij moet wel zijn job doen. Hij zal het beleid moeten uitvoeren dat wij vooropstellen, en dus voor een groot stuk anders moeten programmeren. Ik kan mij inbeelden dat mensen met een extreem – linkse navel het niet zien zitten om voor een rechts bestuur te werken. Ik hoop dat ze dan consequent zijn en op een ander gaan.” Na een eerdere melding over ‘ziekteverlof’ maakt Schokkaert vandaag geen deel meer uit van het team van De Plomblom. Het heeft er alle schijn van dat D’haeseleer zijn slag heeft thuisgehaald.

Kunst en kunstjes in het cc

Verklaart dat waarom het nieuwe seizoensprogramma van De Plomblom geen plek meer biedt aan structureel gesubsidieerde theatergezelschappen, met uitzondering van Hypersenses van LAIKA en Zefiro Torna? Terwijl het afgelopen seizoen werk presenteerde van De Nwe Tijd, DE HOE, LOD, Malpertuis, Ontroerend Goed en STAN, overheersen nu vrije producties met onder anderen Wim Opbrouck, Kurt Defrancq, Veerle Baetens, Tom Van Dyck en Kevin Janssens. Ook het aantal aangeboden producties binnen de lijn ‘Theater en Woord’ daalde van 21 naar 11, terwijl het familieaanbod wel steeg van 6 naar 8 voorstellingen.

Programmator Tina Verbraekel, nu ook vervangend diensthoofd, ontkent elk verband met het nieuwe bestuur. Ze verdedigt haar programma als een volstrekt autonome keuze voor enkele grotere (en dus minder) producties, zoals de Notenkraker van Europa Danse Company, de noden van haar publiek en extra aandacht voor jongeren. “Vrije producties kunnen toch net zo goed zijn? Qua kwaliteit, budget en variëteit is er geen verschil met vroeger.”

In Mortsel zijn er wel bewuste verschuivingen. “Naast lokale verenigingen en scholen moet er in de schouwburg ook voldoende ruimte zijn voor professionele gezelschappen”, meldde het bestuursakkoord expliciet. Na het pensioen van Ingrid Laureys, die dertig jaar lang de Mark Liebrecht Schouwburg programmeerde vanop de vrijetijdsdienst van Stad Mortsel, zet haar opvolgster Lina Nasser nog meer in op jongere (vrouwelijke) makers en thema’s, voor een gevarieerder publiek. Dit seizoen verschijnen naast usual suspects als Warre Borgmans ook onder meer Lotte Lola Vermeer, Colette Goossens, Barbara Claes, Lukas Glowacki, Sophie Anna Veelenturf, Anne-Laure Vandeputte en Farnoosh Khodadadeh op het programma.

“Toen Jan Jambon (N-VA) Vlaams cultuurminister was, liet hij de decreten en de subsidieverdeling bijna ongemoeid, maar zorgde hij daarnaast voor mediagenieke uitpakkers als Het verhaal van Vlaanderen. In Mortsel en zeker Ninove zie je eenzelfde patroon.”

Die andere accenten in de cc-brochures van Ninove en Mortsel liggen dus veeleer aan hun nieuwe programmator dan aan hun nieuwe bestuur—al kun je je afvragen of Nasser ook in Ninove zou gedijen. En toch: zowel in Ninove als in Mortsel bemoeit de bevoegde schepen zich niet met de inhoud—anders dan pakweg Kristof Calvo (Groen) in Mechelen, die naar verluidt wel duidelijke lijnen uitzet in zijn cultuurcentrum, tot op het randje van micromanagement. In Ninove en Mortsel beperken beide besturen zich tot wat van hen wordt verwacht: de cc-infrastructuur performant houden. Mortsel voorziet bijna 2 miljoen euro voor een nieuwe trekkenwand, andere zitjes en een betere klimaatregeling. Ninove plant 735.200 euro in voor renovaties “om te voldoen aan de wettelijke veiligheidsvereisten en de hedendaagse normen van publiekscomfort”. Ook daarin denken links en rechts gelijk: de beleving moet goed zitten.

In beide gemeenten wordt intussen wel bespaard op hun cultureel personeel, in de machinekamer dus. In Ninove is de artistieke cel van het cultuurcentrum herleid tot één programmator (Verbraekel), terwijl het sinds 2018 om een duo ging. Ook in Mortsel worden gepensioneerde medewerkers op de vrijetijdsdienst niet zomaar vervangen. Je hoort het overal te lande: er moet meer met minder volk. In Mechelen zouden de cc-programmatoren zelfs niet meer vergoed worden om hun eigen avondvoorstellingen bij te wonen, tenzij ze zelf de bar doen.

Elke gemeente heeft het zwaar, maar in Mortsel moet de stadskas ook nog jaren bekomen van de 15 miljoen extra die de renovatie van het nieuwe stadhuis heeft gekost, door onder meer corona en stabiliteitsproblemen. Ook door inflatie en loonindexeringen, door hogere kosten en minder inkomsten vanuit Vlaanderen is er geen ruimte voor werkingssubsidies voor professionele kunstorganisaties als muziektheater Rif of het private cultuurcentrum Kaleidoscoop. Individuele artiesten kunnen in het beste geval een aanvraag indienen voor de impulssubsidie van 5.000 euro die de stad voorziet voor elke Mortselaar met een fijn initiatief.

Ook in Ninove blijft het kunstbeleid beperkt tot De Plomblom, de jaarlijkse expo CASCO met werk van lokale kunstenaars en een samenwerkingsovereenkomst met Kunstateljee +3, een artistiek atelier voor vijftigplussers. Daarnaast loopt er nu een open wedstrijd voor één nieuw beeldend kunstwerk in de openbare ruimte, gelinkt aan de geschiedenis van Ninove.

Finaal mogen de Ninovieters zelf kiezen welke kunstenaar 30.000 euro krijgt om zijn idee te realiseren. Dat is wél een duidelijk contrast met vroeger, toen Ninove sinds 2012 elke twee jaar een externe curator aanzocht voor zijn kunstbiënnale KRASJ, met ook internationale namen. In 2024 was die happening door het vorige stadsbestuur al vernauwd tot een parcours met werken van ex-studenten van de lokale kunsthumaniora, maar nu lijkt ze helemaal afgevoerd.

Misschien is dat wel de ware verrechtsing op lokaal niveau: door de budgettaire schaarste moeten zowel linkse als rechtse besturen extra creatief of extra neoliberaal de tering naar de nering zetten, meer publieksinkomsten aanboren, gestaag korten op de kwaliteit van hun achterkamer en intussen maximaal profijt halen uit zichtbare en goedkope symboolpolitiek. Wie in Vlaanderen houdt de controle over de impact daarvan op de langere termijn?

De oplossing van de quiz: 1) Ninove, 2) Mortsel, 3) Mortsel, 4) Ninove, 5) Ninove, 6) Mortsel.

Wouter Hillaert