Jeanne Brabants: ‘Ik wil niet nummer drie miljoen zevenhonderdvijfendertigduizend tweehonderdéén zijn.’

Veertig jaar geleden: 1969. Woodstock luidt het einde van de jaren zestig in. Neil Armstrong zet als eerste mens voet op de maan. Hugo Claus creëert Vrijdag. En Jeanne Brabants sticht het Ballet van Vlaanderen. Daniëlle de Regt had een gesprek met de grand old lady van de Vlaamse dans. ‘Ik wil niet nummer drie miljoen zevenhonderdvijfendertigduizend tweehonderdéén zijn. Het heeft te maken met je verbeelding. En verbeelding moet op alle terreinen zichtbaar zijn.’ In januari wordt ze 90.

Daniëlle de Regt

Liturgie voor een wedergeboorte

De Duitse theater- en filmregisseur Christoph Schlingensief greep zijn strijd tegen longkanker aan om Eine Kirche der Angst vor dem Fremden in mir te ensceneren. Geert Sels zag er in het Holland Festival een monumentale, overdonderende opvoering van. Ideeën van Joseph Beuys bleken wonderwel te passen in een kerkdienst.

Geert Sels

De langverwachte erfgenaam

Robert Wilson ensceneert Brechts Dreigroschenoper

Van Ella Fitzgerald over Frank Sinatra tot Robbie Williams: allen leverden ze hun versie af van Die Morität von Mackie Messer oftewel Mack the Knife, het beroemdste van de 22 zangnummers die de Dreigroschenoper van Bertolt Brecht en Kurt Weill bevat. Tobias Kokkelmans zag enkele maanden geleden in het Amsterdamse Muziektheater de enscenering die Robert Wilson twee jaar geleden bij het Berliner Ensemble maakte. In hoeverre is de überstilist van het Amerikaanse theater een brechtiaan?

Tobias Kokkelmans

Le postillon du plat du jour

Tom Lanoye

Stadsschouwburg Amsterdam heeft zijn langverwachte vlakkevloertheater

Amsterdam en Brussel hebben er sinds kort twee theaterinfrastructuren bij. In Nederland opende ‘het eerste podium van het land’ met de Rabozaal zijn langverwachte vlakkevloertheater. Een eind bezuiden de Moerdijk kon afgelopen voorjaar het jeugdtheater Bronks na twintig jaar van omzwervingen eindelijk zijn eigen gebouw in gebruik nemen. Pieter T’Jonck zag de Rabozaal en wat er niet nog allemaal boven, onder en achter steekt. Koen Van Synghel bracht een bezoek aan Bronks.

Pieter T’Jonck

Bronks: over een theater, het kind en het spel

In het weekend van 21 en 22 maart kon Bronks op feestelijke wijze zijn eigen gebouw aan de Brusselse Varkensmarkt inspelen.

Koen Van Synghel

Tussen afbeelding & verbeelding

De heruitvinding van de toneelliteratuur in Vlaanderen (2)

In Etcetera 116 (april) stak Erwin Jans van wal met de eerste van een reeks artikelen over wat hij noemt: de ‘heruitvinding’ van de Vlaamse toneelliteratuur onder invloed van de theaterpraktijk. In deze aflevering spelen de jaren tachtig de hoofdrol. ‘Het hoofd dat niet langer weet wat de hand doet: het is een metafoor voor een schrijven dat opnieuw lichamelijk wil worden, meerduidig, suggestief, beeldend, associatief, grillig en onvoorspelbaar.’

Erwin Jans

Liefde als pil

‘Nooit meer naar Walt Disney kunnen kijken zonder deze herinnering. Een losgeslagen meisje met baard verliest zich in het lopen door het bos.’ Dit viel te lezen over Johnson & Johnson van Manah Depauw in de door Het Theaterfestival gepubliceerde notities van de jury ’09. Evelyne Coussens zag de voorstelling met ideeën van Rainer Maria Rilke in het achterhoofd.

Evelyne Coussens

Symptomatische Lichamen, Type 1: het Sociaal-Emotionele Lichaam

Of alles wat je altijd al wilde weten over emoties, maar als welopgevoede hedendaagse kunstconsument niet durfde vragen

Wat zijn de ‘typische’ lichamen van deze tijd, in performance zowel als in reclame, film en andere populaire cultuuruitingen? Over die vraag boog zich een internationale groep van theoretici en makers in een project dat deel uitmaakt van het onderzoeksluik van het internationale netwerk APAP. In onderstaande tekst concentreert Elke Van Campenhout zich op één van de mogelijke antwoorden die uit de gesprekken naar voren kwamen: het emotionele lichaam.

Elke Van Campenhout

Londen: mijn eigen kleine festival

Johan Thielemans trok in juni voor een weekendje theater naar Londen. Hij was benieuwd naar wat de hier te lande vooral door zijn films bekende regisseur Sam Mendes in het ambitieuze Brits-Amerikaanse The Bridge Project met De Kersentuin en A Winter’s Tale zou doen. Helaas, dat viel een beetje tegen. Maar Londen zou Londen niet zijn als er niet elders wat te zien was dat de trip worthwhile maakte.

Johan Thielemans

Incentief

Zal de economische crisis een impact hebben op de bezoekersaantallen van het theaterseizoen 2009-2010? Deze en die andere vraag (‘Is het nu Mieke of Joke Schauvliege?’) beheersten de gesprekken in de wandelgangen van het voorbije Theaterfestival. Zakelijk leiders en promotieverantwoordelijken van theaterhuizen en culturele centra vergeleken er dagelijks het cijfermateriaal van de abonnementen- en ticketverkoop. Verschillende organisaties hebben bij de voorbereiding van het nieuwe seizoen immers voor het eerst met professionele marketeers gewerkt. Hoe boks je een aantrekkelijk programma in elkaar? Welke ticketformules scoren het best? Welke extra diensten kan je als theater aanbieden?

John Zwaenepoel

Het verdwalen in kaart

Lotte Van Bergh/ OMSK

Het verdwalen in kaart, het klinkt als een contradictio in terminis. Maar nog voor ik de plek in Nederland heb bereikt waar Lotte van den Berg na haar omzwervingen via het Toneelhuis in Antwerpen een nieuwe thuishaven heeft gevonden, voel ik al even wat ze bedoelt. Van het station in Dordrecht, dichter bij België dan verwacht, wandel ik aan de hand van een stadsplan door deze mij volslagen onbekende provinciestad. Gezellige lanen, veel groen, naar Nederlandse normen gigantische huizen, met voor- en achtertuintjes. Het is er rustig voor een vrijdagavond.

Karlien Vanhoonacker

Adams appels

Olympique Dramatique & Dominique Pauwels (Toneelhuis/ lod)

Al tien jaar lang maakt het Antwerpse spelerscollectief Olympique Dramatique theater – zoniet volgens een formule, dan toch met een aanpak. Het uitgangspunt is nagenoeg altijd een groep mensen, samengebracht in de ruimte en in de tijd, waarbinnen een conflict ontstaat. Dat conflict is ‘oud’ en ‘echt’: het vindt aansluiting bij de grote verhalen van de twintigste eeuw, eerder dan bij de dagelijks veranderende probleempjes van de vroege eenentwintigste eeuw. De Krippel en The Lieutenant of Inishmore bijvoorbeeld gingen over de Ierse zaak, de strijd van de IRA en het ermee gepaard gaande geweld. In hun bewerking van De Geruchten van Hugo Claus werd de breuk van een jongeman met een Vlaamse dorpsgemeenschap geënsceneerd. En ook in de televisiereeksen De Parelvissers en Van vlees en bloed, waaraan slechts enkele acteurs van Olympique Dramatique meewerkten maar die in een gelijkaardige sfeer baadden, stond het contrast tussen oude waarden, zwijgzaamheid en beroepseer, en jonge vrijheid, ironie en relativisme centraal. Olympique Dramatique recycleert dus harde kernen uit de geschiedenis, en maakt er snelle, jeugdige en – zoals dat dan heet – hilarische voorstellingen mee. Ze gieten een even bijtend als in het oog springend zuur over een huis clos-situatie, en kijken dan samen met het publiek naar wat er overblijft – naar wat niet weg te werken valt en naar wat niet om mee te lachen is. Geldt dat ook voor hun laatste voorstelling? Wat rest er na hun bewerking van Adams appels, de film van de Deense regisseur Anders Thomas Jensen uit 2005?

Christophe Van Gerrewey

House of the Sleeping Beauties

Kris Defoort & Guy Cassiers (De Munt, lod & Toneelhuis)

Binnen viel geen geluid te horen. Zo staat het er, gelijk op de eerste pagina. Effectief valt er knap weinig te beluisteren: winterwind, hartenklop, het breken van golven, geritsel van lakens, nu en dan een zucht. De ‘stilte’ in Yasunari Kawabata’s roman De schone slaapsters is oorverdovend. Toch weerhield die auditieve ascese Kris Defoort er niet van deze roman tot opera om te werken. Geef hem eens ongelijk. Een zwijgzame brontekst omzetten in eclatant muziekdrama: daar draait een beetje componist de handen niet voor om.

Tom Jansen

Three solos and a Duet

Het Holland Festival opende dit jaar met het programma Three Solos and a Duet, waarin de inmiddels 61-jarige ‘celebrity’ Mikhail Baryshnikov centraal staat met Ana Laguna, de 53-jarige oud-soliste van het Cullberg Ballet, vooral bekend van haar rollen in Mats Eks eigentijdse interpretaties van de romantische balletten Het Zwanenmeer en Giselle.

Klazien Brummel

The Song

Rosa’s White Album

1. Een van de kortste en tevens meest markante teksten over dans is het No Manifesto van Yvonne Rainer uit 1965. In twaalf zinnetjes zegt Rainer waar ze allemaal komaf mee wil maken: ‘neen aan het spektakel, neen aan virtuositeit, neen aan transformatie en magie en doen alsof…’ Het lijstje is geïnspireerd door het toenmalige minimalisme in de beeldende kunst, maar verwijst ook naar een meer algemene artistieke houding, die de ingeburgerde idee van kunst als mogelijkheidszin of het creëren van nieuwe expressievormen radicaal opzijschuift en kiest voor de kunst van het weigeren van mogelijkheden. Kunst is dan de kundigheid om weg te nemen, om overbodigheden te schrappen, en ook: om niet nog eens te doen wat men tot nog toe heeft gedaan.

Rudi Laermans

Altijd willen weten

Kroniek

Altijd Willen Weten is het afstudeerproject van Alexander Nieuwenhuis. Deze masterstudent Woordkunst aan het Herman Teirlinck Instituut voerde een onderzoek naar de begrippen ‘vakmanschap’ en ‘duurzaamheid’, dat zijn neerslag vond in zes openbare interviews plus een voorstelling. De reeks vond plaats op een onwerkelijke locatie: in het kerkje van Oosterweel, het enige wat is overgebleven van het ondergespoten polderdorp. Het gebouw bevindt zich in een klein bos dat een zestal meter in de grond verzonken ligt, pal naast een gigantisch industriepark. Nieuwenhuis trad er achtereenvolgens in gesprek met twee filosofen (André Klukhun en Jan-Hendrik Bakker), twee kokkinnen (Lut de Clerq en Mieke Vervecken-Pieters), twee handwerkers (Dre Wapenaar en Jeroen Besems), een theatermaker (Jan Joris Lamers), een imker (Laurent Ignoul) en ten slotte een bioloog (Gauthier Chappele). In de voorstelling worden deze conversaties verknipt en gecombineerd tot een nieuw geheel dat het ganse project mooi afzoomt. Altijd Willen Weten is de ontroerende zoektocht van een jonge maker naar een zinvolle invulling van het kunstenaarschap en van het als-mens-in-de-wereld-staan. In zijn visie zijn leven en werk, ethische en esthetische keuzes onlosmakelijk met elkaar verbonden. Als Nieuwenhuis bij aanvang van zijn voorstelling zegt: ‘We gaan eraan beginnen’, dan slaat die zin niet enkel op het begin van de voorstelling, maar ook op het punt waar de kunstenaar zich vandaag in zijn leven bevindt: aan het eind van zijn opleiding en aan het begin van… ja, van wat precies?

Sébastien Hendrickx

Miniatures théoriques

Boek

Ach, daar hebben we ze weer, die bolhoeden en die versleten bottines! Die (al dan niet lege) stoelen! Hups, daar gaan de spelers uit de kleren! In chique opvoeringen mogen de natuurelementen niet ontbreken: regen, sneeuw, mist, of een onder water gezet toneel… Te pas en te onpas verschijnen ze: de gemeenplaatsen van de hedendaagse enscenering. Het zijn stereotypes of clichés die door de Frans-Roemeense theaterdeskundige Georges Banu besproken worden in een prikkelend boekje met de titel Miniatures théoriques. Er zou nog een hele reeks aan toegevoegd kunnen worden: tot de onmisbare rekwisieten behoren onder meer ook reiskoffers (immigranten, nomaden), ouderwetse typemachines (bureaucratie), rolstoelen (seniliteit, impotentie). Of maffiosikostuums (voor alles goed, maar voornamelijk voor booswichten). Over de trends in de kostumering heeft Banu het overigens nauwelijks – nochtans een rijk gebied voor gemeen- plaatsen in de hedendaagse regie, denk maar aan al die ‘tijdloze’ kleding (meestal geïnspireerd door de mode uit de jaren dertig of vijftig!) die paradoxaal genoeg de ‘actualiteit’ van een opvoering dient te benadrukken.

Eric De Kuyper

Kijklust en sensatiezucht. Een geschiedenis van revue en variété

Boek

Goochelaars, fakirs, dwergen, tijgertemmers, langbenige dames met al even weelderige pluimen – allen sieren ze de pagina’s van Kijklust en sensatiezucht. Een geschiedenis van revue en variété, een rijkelijk geïllustreerd boek van de jonge theaterhistorica Evelien Jonckheere. Bij het boek hoort een gelijknamige, ietwat bescheiden tentoonstelling, die deze zomer in het Gentse Huis Van Alijn liep.

Karel Vanhaesebrouck

Een voortdurend gesprek. De dialoog van de theaterdramaturg

Boek

‘Wat is dat, dramaturgie?’ Het moet een van de meest voorkomende vragen zijn waarmee je vandaag als dramaturg wordt geconfronteerd. In een theatervoorstelling is de concrete bijdrage van de dramaturg misschien wel de meest onzichtbare van alle artistieke medewerkers. Je kan wel spreken over de ‘dramaturgie’ van een voorstelling, in de zin van: ‘Welke interpretatie ligt er aan de grondslag van de enscenering?’ Maar dit soort dramaturgie valt bezwaarlijk de verantwoordelijkheid te noemen van de dramaturg alleen; ook zonder de medewerking van een dramaturg bevat elke geslaagde voorstelling een heldere dramaturgie.

Jeroen Versteele

De Smaak van de Keyser

Film, tv, DVD

Twee regisseurs (Frank Van Passel en Jan Matthys), driehonderd medewerkers en een schare uitgelezen acteurs werk- ten vier jaar lang aan tien afleveringen van elk vijftig minuten. Het resultaat is de prestigieuze VRT-reeks De Smaak van De Keyser. Ze werd druk bekeken, is veelvuldig bekroond in het buitenland, heeft een resem trouwe fans en werd zelfs het toeristisch uithangbord voor Hasselt als ‘hoofdstad van de smaak’.

Marc Holthof

Amsterdam

Film, tv, DVD

Ook wie hem niet heeft gezien, heeft er al wel eens over gehoord. In 1988 maakte Dick Maas met Amsterdamned een populaire thriller over een psychopaat die de grachtengordel van de Nederlandse hoofdstad onveilig maakt. Na de openingsscène met de nachtelijke moord op een prostituee aan de Zwanenburgwal vlakbij het Muziektheater toont de film een rondvaartboot op de grachten waarop door een gids aan passagiers toeristische informatie wordt verstrekt. (Een fragment van de iconische achtervolgingsscène van Amsterdamned werd overigens op de Oudegracht in Utrecht gefilmd, want Amsterdam heeft geen caféterrassen die laag aan het water zijn gelegen.)

Johan Reyniers

De gebeurtenissen van half mei tot eind augustus

State of the Union

Hij is een buitenstaander, en toch ook weer niet. Al meer dan twintig jaar is het werk van de Britse auteur en theatermaker Tim Etchells en zijn groep Forced Entertainment met regelmaat op de Vlaamse podia te zien. Bij Victoria maakte hij enkele jaren geleden That Night Follows Day. Recent nog creëerde hij bij het Kaaitheater en Rosas met Fumiyo Ikeda in pieces. Het Theaterfestival vroeg hem om dit jaar de State of the Union uit te spreken.

Tim Etchells