Twintig minuten later duikt het Energiehuis op, een oud industrieel pand waar verschillende culturele organisaties een onderkomen hebben gevonden. Zo ook OMSK, het nieuwe gezelschap van Lotte van den Berg. Zij was een van de zes makers van het Toneelhuis, het grootste stadstheater in Vlaanderen. Nu kiest ze voor de luwte van een eigen gezelschap in een middelgrote Nederlandse stad. Van een prestigieus theater vol bladgoud en rood fluweel naar een pand waar nog veel werk aan is en waarvan de charme net zit in dat ruwe en onafgewerkte. Vergane glorie van een totaal andere orde. Waar een schouwburg zoals de Bourla eerder verwijst naar de burgerij van de negentiende eeuw, lijkt dit Energiehuis – door zijn industriële karakter – eerder een eerbetoon aan een vroegere arbeidersklasse.

Dat Lotte van den Berg geen nood heeft aan de gebruikelijke theaterzaal voor haar werk, bewezen producties als Braakland en Gerucht. Bij de eerste keek het publiek van op een aantal bankjes naar een woordeloos, geënsceneerd brutaalgewelddadig schouwspel dat zich meters verderop afspeelde op een braakliggend onheilspellend terrein. Bij Gerucht zate de toeschouwers in een houten constructie met een glazen, lichtspiegelende wand. Van daaruit konden ze de buitenwereld en de acteurs waarnemen zonder dat de talrijke toevallige passanten hen meteen opmerkten. Die enkele keer dat Lotte van den Berg de voorbije jaren wel de theaterzaal opzocht, namelijk voor de productie Winterverblijf, leverde dat een van de meest gedurfde producties van het seizoen op, die op zeer gemengde reacties werd onthaald.

Wat het werk van Lotte van den Berg zo beklijvend maakt, is de manier waarop werkelijkheid en illusie zich daarin tot elkaar verhouden. Van den Berg brengt theater in de werkelijkheid in plaats van de werkelijkheid naar het theater te halen. Haar producties spelen niet zelden overdag. Ze worden sterker met daglicht dan onder het kunstlicht van een theaterzaal.

In Dordrecht toont ze Het verdwalen in kaart op de bovenverdieping van het Energiehuis. Links zijn op een soort duplexverdieping de glazen serres te zien die dienst doen als de kantoren van OMSK. Het speelvlak is een oude, indrukwekkend lange vloer. De achterwand, die geheel en al uit vensters bestaat, laat het avondlicht en de buitenwereld binnenkomen. Net als de opening in de vloer, waaronder zich de foyer bevindt waar de bezoekers net vandaan komen.

Deze eerste OMSK-productie brengt Lotte van den Berg met een drietal professionele en een veertigtal niet-professionele acteurs, Dordtenaren die ze via de plaatselijke media opgeroepen heeft zichzelf kandidaat te stellen: niet in groep, niet als vriendenclub, maar als individu. Ze staan quasi allemaal op scène, jonge vrouwen, oma’s, kinderen van alle leeftijden, vaders en jongelingen. Soms in hun eigen outfit, soms verkleed, al spelen ze nooit een ander.

Een van de performers giet langzaam een fles water leeg en schrijft zo met het water op de vloer. De ene fles water na de andere wordt de inkt waarmee in levensgrote letters een zin geschreven wordt. Op tv-schermen, die de hele voorstelling lang het bovenaanzicht van de speelvloer weergeven, verschijnt langzaam ‘Ik voel vreugde bij de gedachte dat mijn dood onbelangrijk is.’

Eén zin. Minutenlang zit het publiek stilletjes mee te gissen naar het volgende woord, om daarna in gedachten verzonken te staren naar het beeld van de hele eindzin. Maakt die gedachte mij gelukkig? Word ik daar blij van? Maakt die overtuiging het leven draaglijker?

Wat volgt, is een opeenvolging van beelden, al of niet in stilte, gemaakt door die grote groep mensen. Ze komen aandraven met witte plastic tuinstoelen waarop ze plaatsnemen, waarop ze feestvieren, waartussen ze af en aan lopen. Bejaarde mensen. Kleine kinderen. Een stel pubers dat enkel door de manier waarop ze staan doet denken aan een eerste verliefdheid. Langzaam bewegen ze verder tot er een nieuw beeld verschijnt: dat van het einde van het feest, waarop de laatst achtergeblevene (slapend of straalbezopen?) liefdevol meegenomen wordt naar huis. Het einde van een buurtfeest? Een familiefeest? Of van een carnaval waar zowel prinsessen, clowns als Pietje de Dood in de buurt waren?

Zonder woorden gaat Het verdwalen in kaart van beeld naar beeld. Lotte van den Berg heeft aan een beeld of een beweging genoeg om een hele wereld te suggereren, die bij de volgende beweging weer verdwenen is. Mensen komen aan, en rennen plots alleen of in groepjes door het veld stoelen. Een man grijpt in zijn vlucht zijn twee kleine kinderen mee. Net op tijd voor een onweer? Of dreigt er een groter onheil?

In gebaren, in traag opgebouwde beelden passeren allerlei manieren van doodgaan. De performers vouwen zelf het plastic open waarop ze gaan liggen voor anderen het weer dichtplooien. Jong en oud doen mee. Wat aanvankelijk een spel lijkt, vormt al snel het pakkende beeld van rijen lijken in lakens of zakken zoals de toeschouwer die enkel kent van tv-journaals en films. Ondertussen zijn een paar kinderen opzij gaan zitten, ze gaan volledig op in de tekening die ze aan het maken zijn.

Traag bouwt Lotte van den Berg de beelden op. Elke manipulatie gebeurt zichtbaar, tot het beeld in al haar glorie, gedetailleerd en zorgvuldig weergegeven, bij de toeschouwer binnenkomt, om wat later langzaam ontmanteld te worden. Door het trage karakter heeft de toeschouwer de tijd om alles in zich op te nemen. Elk beeld roept bewuste en onbewuste associaties op. Aan leven en dood, aan ouder worden, aan jeugdherinneringen, aan oorlogsgebieden na de strijd, aan vuilnisbelten waarop mensen leven, aan het slagveld dat overblijft na een party, aan universele familie- en buurtfeesten, aan liefde, verliefdheid en geborgenheid. Het zijn beelden die het einde suggereren en de onvermijdelijkheid waarmee we daarop afstevenen. Het zijn ook beelden die suggereren wat de tijd ertussen toch de moeite waard maakt: vriendschap, familie, schoonheid, ouder worden. Niet zonder pijn en ellende, maar eveneens met hoop en liefde.

Het verdwalen in kaart wordt zo een meervoudig antwoord op de metafysische vraag ‘wat doen we hier en waar gaan we naartoe?’

Een vraag die niet alleen het uitgangspunt vormde van de theaterproductie (zij het aanvankelijk als een soort kennismaking met Dordrecht) maar die eveneens centraal staat in de tentoonstelling die rond de productie is opgebouwd. De gangen rond de speelruimte doen dienst als exporuimte, net als die speelruimte zelf trouwens, waarin de tentoonstelling meteen weer wordt opgezet van zodra de voorstelling is afgelopen. In de foyer ontspint zich intussen een feestje, even gemoedelijk als het eten dat er vooraf vol overgave en huiselijke liefde werd aangeboden. Voor de toeschouwers, voor de acteurs, voor de medewerkers. Dordrecht is nog een onbekende maar een avond lang zorgt Lotte van den Berg ervoor dat iedereen er even thuiskomt in het theater.

Het verdwalen in kaart is te zien in Antwerpen op 8 en 9 september. Van 5 tot 13 september herneemt het Toneelhuis bij wijze van afscheid ook Gerucht en Stillen. Een deel van de expositie wordt eveneens in Antwerpen tentoongesteld, met werk van onder anderen Valentine Kempynck, Ank Daamen en Willem Weemhoff. www.omsk.nl, www.toneelhuis.be