Ingmar Bergman is na zeven jaar gedwongen (fiskale) ballingschap teruggekeerd naar zijn oude liefde: het groot Zweeds repertoiregezelschap Dramaten uit Stockholm (letterlijk groot: ± 1000 werknemers!). Bergmans come-back met Kung Lear is een prestigieuze massaproduktie geworden. Bergman heeft één van de moeilijkste Shakespeare-teksten op een toch wel drastische manier aangepast. De traditionele indeling in vijf bedrijven is opgeheven, poëtische passages werden geschrapt. Het stuk loopt er wel veel vlotter door, de aktie wordt minder geremd door lyrische uitwijdingen, maar het geheel wordt vlakker, egaler.

Deze dramaturgische ingrepen worden gekoppeld aan het elimineren van alle specifieke plaatsaanduidingen zoals paleis, heide of schuur. Er wordt gespeeld tegen een uiterst sober eenheidsdecor: een immense cirkelvormige wand, dieprood geschilderd. Dat vrij kale decor wordt opgevuld door een groot aantal figuranten, die gekleed als hovelingen, soldaten of als “het volk” het speelvlak zodanig indelen of afbakenen dat de noodzakelijke theaterillusie ontstaat die het ontbreken van traditionele decorelementen ruimschoots compenseert. Een knappe dynamische groeps-choreografie, indrukwekkende massascènes en een harmonieus in elkaar vloeien van de opeenvolgende scènebeelden dragen daar positief toe bij.

Technisch knap vakwerk en sterke acteerprestaties in de grote naturalistische traditie tillen deze Kung Lear op tot een degelijke produktie voor een groot publiek. Ik bedoel hiermee dat Bergman met zijn Lear-bewerking duidelijk de toeschouwer tegemoet is gekomen door te opteren voor een in de eerste plaats toegankelijke, meer anekdotische aanpassing, met volop ruimte voor het visuele, voor het esthetische ook. De moeilijke klippen in het stuk zijn handig omzeild: niet alleen door de vermelde schrappingen, maar ook bijvoorbeeld door koning Lear eerder seniel-gelaten dan wel agressief-waanzinnig neer te zetten. Je ziet uitvergrote theatrale emoties, maar die creëren maar zelden de noodzakelijke spankracht om deze klassieker echt op zijn volle inhoudelijke waarde recht te doen. Een mooie Kung Lear zeker, maar wat te gepolijst. Je gaat er niet op het puntje van je fauteuil door zitten.

Klaus Michael Grüber heeft in zijn König Lear-enscenering duidelijk andere klemtonen gelegd dan Bergman en vooral vanuit een strakke dramaturgische analyse de verschillende personages geprofileerd. Nadrukkelijk centraal staat Lear zelf, in de persoon van de “éminence grise” van het Duits theater Bernhard Minetti, nu ruim tachtig jaar oud! Minetti interpreteert Lear op een sublieme manier: met subtiele nuanceringen qua stem, acteerstijl, mimiek bouwt hij een personage op dat parallel met de tekst evolueert. Wat een schakeringen: van de moeilijk troonsafstand doende oude koning bij het begin, over de ontgoochelde vader met zijn hypocriete dochters Regan en Goneril, naar de waanzinnig wordende verbannen vorst, tot de door smart overmande vader bij het vermoorde lijk van zijn lievelingsdochter Cordelia. Een onwaarschijnlijke acteerprestatie: de extreem sterke emoties binnen het Lear-karakter worden geen moment omzeild of afgezwakt maar met een overtuigende présence door Minetti evident-geloofwaardig gemaakt. Een ultieme King Learn deze Minetti.

De andere acteurs dragen veel explicieter de stempel van Grüber die de dominante karaktertrekken van hun personages geaccentueerd heeft. Zo wordt de wreedaardigheid en de machtswellust van Regan en Goneril gevisualiseerd in hun asymetrisch geschoren kapsels, wat hun hoofd iets doodskopsachtig meegeeft. Kent, de verbannen maar trouw gebleven graaf, die incognito zijn koning verder dient, verdwijnt bijna letterlijk onder een indrukwekkende pelsen mantel en muts. Edgar, vermomd als Peeping Thom, is gedrapeerd met een soort doorschijnende tulle, wat hem ook het uiterlijk van een schim geeft. Edmund, bastaardzoon van Gloucester en prototype van de gewetenloze verrader, acteert erg kruiperig, sluw, wat vooral in de scènes met de vervalste brieven wordt benadrukt.

Een sterke voorstelling deze König Lear met een krachtig aanzwellende ontwikkelingslijn die tot een aangrijpend-gevoelig crescendo leidt bij de dood van Lear: slotscène die de kern van deze tragedie krachtig samenbundelt.

Terwijl in de bioscoop Kurosawa’s filmversie Ran loopt, kondigt Bob Wilson een volgende King Lear-enscenering aan. Het genie van Shakespeare blijft boeien.

KUNG LEAR

auteur: William Shakespeare; regie en bewerking: Ingmar Bergman; vertaling: Britt G. Hallqvist; decor: Gunilla Palmstierna-Weiss; acteurs: Jarl Kulle, Margaretha By-ström, Ewa Fröling, Lena Olin, Jan-Olaf Strandberg, Börje Ahl-stedt, Per Myrberg, Mathias Hen-rikson, Tomas Ponten, Per Mat-son, Peter Stormare, Olof Lund-strön, e.v.a. voorstelling: Holland Festival ’85, Stadsschouwburg Amsterdam.

KÖNIG LEAR

regie: Klaus Michael Grüber; vertaling: Wolf Graf Baudissin; dramaturgie: Dieter Sturm; decor: Gilles Aillaud; acteurs: Bernhard Minetti, Libgart Schwarz, Corinna Kirchhof, Martina Krauel, Mathias Gnädiger, Jochen Tovote, Werner Rehm, Peter Roggisch, Branko Sa-marovski, Roland Schäfer, David Bennent, Urs Bihler, e.v.a. voorstelling: Festival d’Automne, TN Chaillot, Parijs.