(c) Michiel Devijver

Leestijd 6 — 9 minuten

Grief & Beauty – Milo Rau (NTGent)

Het tweede deel van Milo Rau’s Trilogie van het private leven onderzoekt de dood, rouw en verlies. In Grief & Beauty culmineert Rau’s continue en veelvormige onderhandeling met het reële op scène in de vraag hoe je de dood kan representeren in het theater. Met een gekende combinatie van persoonlijke verhalen en documentair materiaal tracht de regisseur het wezen van rouw aan te raken. Maar mag het reële ook raken aan de poëtica van de maker? In Grief & Beauty zit de vorm van de voorstelling haar onderwerp op verschillende manieren in de weg.

Net als in het eerste deel van de trilogie (Familie) hanteert Rau in deze voorstelling een bijna naturalistische esthetiek. In Grief & Beauty kijken we binnen in een volledig ingericht appartement. We zien een badkamer, een gezellig volgestouwde living met ouderwets behangpapier, een staande klok en opgezette uilen. Centraal in de woonkamer staat een ziekenbed. Op de eettafel in de keuken wordt onze aandacht getrokken door lege glazen en flessen champagne waarvan pas op het einde duidelijk wordt waarom ze daar staan. In dit décor delen vier acteurs om de beurt hun persoonlijke verhalen rond verlies terwijl we ze tegelijkertijd zien op een scherm dat boven de scène hangt. Een vijfde speler is enkel aanwezig op de videobeelden: Johanna B., een vrouw die het artistieke team leerde kennen tijdens het maakproces en wier euthanasie ze van nabij volgden. De maker kreeg daarbij ook de toestemming om het moment van Johanna’s dood te filmen en te tonen tijdens de voorstelling.

De ‘nulgraad van het drama’

Grief & Beauty schakelt tussen documentaire en dramatisch realisme. Hoewel de acteurs hun verhalen ‘als zichzelf’ vertellen, stappen ze ook in en uit de dramatische situatie op scène, waarin de laatste dag wordt getoond van een man (Gustaaf Smans) voor hij euthanasie pleegt. In zijn appartement wordt hij omringd door Arne de Tremerie en Anne Deylgat, die hem wassen, in en uit bed helpen, stofzuigen, koffie zetten. Ondertussen vertellen ze over hun eigen leven, aan elkaar en aan het publiek. Princess Isatu Hassan Bangura speelt de rol van de dokter die op het einde de euthanasie zal uitvoeren. Je vraagt je af waarom deze dramatische verdubbeling van het euthanasie verhaal nodig is en hoe ze zich verhoudt tot de reële verhalen in de voorstelling (dat van Johanna, maar ook die van de acteurs). Zelf spreekt Rau over het verlangen de ‘nulgraad van het drama’ op te zoeken door de schoonheid van het alledaagse te tonen. De concreetheid van het banale zou dan kunnen werken als een dam tegen de vergankelijkheid. Het is een mooie gedachte en het spel op scène biedt hem inderdaad die mogelijkheid. Terwijl Smans in bed ligt en naar de televisie kijkt, ruimt iemand de tafel af in de keuken. We horen de geluiden van de stofzuiger, het kletteren van kopjes, het pruttelen van de koffie.

Maar door dit alles heen weeft Rau zoals steeds ook een metatheatrale laag die in Grief & Beauty meer dan ooit gekunsteld voelt. Daardoor krijgt dat kleine dagdagelijkse en de tederheid die daar mogelijk in vervat zit te weinig ruimte. Zo vertellen de acteurs niet alleen over hun ervaringen met verlies; ook hun relatie tot het medium theater komt aan bod (hun eerste speelervaringen, hun liefde voor het medium). Hoewel dat soms grappige of ontroerende momenten oplevert, is de relevantie voor het thema dood en verlies niet altijd duidelijk. Waarschijnlijk ligt die in het idee dat de kunst en het theater een plek bieden waar mensen kunnen samenkomen, elkaar kunnen vinden of troost en schoonheid kunnen ervaren. Maar de ruimte die Rau creëert, voelt allerminst organisch, alsof het zware onderwerp Rau’s dramaturgische formule niet mag aantasten. Misschien ligt de oorzaak daarvan in het feit dat de realiteit in Grief & Beauty (de banaliteit van het alledaagse, de persoonlijke anekdotes van de acteurs, en op het einde het sterven zelf, dat naakt en concreet getoond wordt) uiteindelijk ten dienste gesteld wordt van de metatheatrale constructie.

Onthecht

Dit wordt heel scherp voelbaar in de manier waarop het verhaal van Johanna geïntegreerd wordt. Nog voor de voorstelling van start gaat, zien we haar gezicht op het scherm boven de scène. Ze lijkt net als het publiek geduldig en nieuwsgierig te wachten tot de voorstelling begint. Performer Princess Isatu Hassan Bangura introduceert haar aan het publiek als een vrolijke en moedige vrouw die omwille van haar ondraaglijke lijden besloot om euthanasie te plegen. Vervolgens worden alle passages over Johanna (afgezien van het moment van haar dood) verteld door Bangura. We zien beelden waarin ze praat met de acteurs, maar we horen haar stem niet. Er wordt verteld over de impact die de ontmoeting met Johanna had op de voorstelling en op de makers, maar het publiek krijgt geen toegang tot die ontmoeting. Dat is opvallend gezien de centrale plek die Johanna’s verhaal inneemt in de voorstelling. Hoewel we later, samen met de camera, zullen inbreken in een van de meest intieme momenten uit het leven van deze vrouw en haar familie installeert de voorstelling toch ook een afstand ten opzichte van haar verhaal. Misschien is dit een bewuste keuze van de makers om het geheel verteerbaar te maken voor de toeschouwer.

Toch lijkt het alsof de allegoricus in Rau het hier wint van zijn verlangen om een ruimte te creëren waarin verdriet en rouw beleefd en gedeeld kunnen worden. Het verhaal van Johanna fungeert bijna als een soort parabel over sereniteit in het aanzien van de dood. Een echo hiervan keert tijdens de voorstelling terug in het motief van De Kleine Prins van Antoine de Saint-Exupéry, die ervoor kiest om te sterven zodat hij kan terugkeren naar zijn planeet en zijn roos. Daarbij krijg je het gevoel dat de emotionele impact van wat getoond wordt, het concrete sterven van een vrouw, simpelweg geen ruimte krijgt. De theatrale verdubbeling van haar euthanasie op scène heeft overigens hetzelfde effect. Nadat Bangura vertelt hoe het laatste moment van Johanna’s leven verliep, wordt op de scène de euthanasie nagespeeld. Gustaaf Smans ligt in bed omringd door Arne De Tremerie en Anne Deylgat die rustig afscheid van hem nemen. Er wordt een fles champagne geopend, er wordt samen gedronken. Daarna dient Bangura in haar rol van dokter een spuitje toe. Vervolgens kijken we samen met de acteurs naar de laatste momenten van Johanna. Hier horen we haar stem voor het eerst wanneer ze haar laatste woorden uitspreekt tegen de mensen die haar omringen. In de verdubbeling van haar dood, één keer op het scherm en één keer op het podium,  ligt wellicht een reflectie op de theatrale representatie besloten en op de relatie van het theater tot de werkelijkheid. Emotioneel voelt het allemaal wat onthecht van de realiteit.

Zwarte gaten

Ook in de rest van de dramaturgie word je als toeschouwer in te grote emotionele uitersten gegooid. De verhalen die Rau samenbrengt in Grief & Beauty vatten een breed spectrum van ervaringen van verlies en rouw: het verlies van een dochter, van een liefdesrelatie, van een carrière na pensioen, van een moeder die ziek wordt, van herinneringen aan je geboorteland of aan je jeugd. Op die manier wordt rouw getoond als een veelvormige en veelkleurige ervaring die niet eenduidig beschreven kan worden, maar wel universeel beleefd wordt. Een aantal terugkerende thema’s en motieven weven het geheel (losjes) aan elkaar: het verhaal van De Kleine Prins, de aria When I am laid in Earth uit Henry Purcells opera Dido and Aneas. Ook de natuur is een thema dat terugkomt. Zo wordt er verteld over hoe walvissen rouwen om hun gestorven jongen, en over het mysterie van zwarte gaten waarin alles van het universum niet alleen verdwijnt, maar misschien ook bewaard blijft. Samen spreken deze motieven over een soort troost in het aanzien van de onvermijdelijke dood.

Natuurlijk is het waar dat rouwen een breed scala aan emoties omvat, en je kan het als een sterkte beschouwen dat die breedte wordt omarmt. Maar het heeft ook als gevolg dat de voorstelling focus en diepgang mist. Hoewel Rau zelf aangeeft dat de inhoud ondergeschikt is aan de ruimte die hij wil creëren, een ruimte waarin verdriet gedeeld kan worden, krijg je als toeschouwer nauwelijks de kans om datgene wat getoond en verteld wordt emotioneel te verteren. Grief & Beauty bespeelt zoveel verschillende registers dat dit niet altijd mogelijk is. Zo vertelt Arne De Tremerie bijvoorbeeld over een bevriend koppel dat een kind verliest. In zijn verhaal wordt het verdriet van de ouders verbeeld als een hoge schelle toon die voortaan onverbiddelijk zal aanhouden in hun leven. Ondertussen doet muzikant Clémence Clarysse, die mee op scène staat, het geluid na met haar cello. Het is een raak beeld dat naar de keel grijpt. Alleen is het moeilijk om dit soort rauw verdriet te rijmen met de zalvende gedachte dat niets verloren gaat in het universum. De symboliek van het zwarte gat dat Rau op het einde van de voorstelling ook letterlijk verbeeldt met een spot en mist voelt bijna zeemzoet en te weinig afgestemd op de verhalen die hij samenbrengt. Het resultaat is dat je als toeschouwer juist geen ruimte ervaart om je gevoel te beleven, laat staan te delen.

Signatuur

Rau’s theater heeft een ondertussen herkenbare signatuur. Als geen ander beheerst hij het spel van de ontdubbeling: van het anekdotische in het allegorische, het mythische in het actuele, het theatrale in het documentaire en omgekeerd. Dat leverde in het verleden al sterke voorstellingen op. Denk maar aan de Europa trilogie, waarin hij de persoonlijke anekdotes van zijn spelers vertaalde in een allegorische vertelling over de geschiedenis en huidige toestand van Europa, of het ijzingwekkende Five Easy Pieces over de zaak Dutroux. Het is theater dat altijd een (soms brutale) confrontatie beoogt met de realiteit en daarmee het theatrale kader op een intelligente manier onder druk zet. Maar in Grief & Beauty weegt de signatuur van de regisseur te zwaar op het thema.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 6 — 9 minuten

#165

03.09.2021

30.11.2021

Esther Tuypens

Esther Tuypens is theaterwetenschapper.

recensie

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!