Send in the Clowns, Electra © Morpse Photography (l), Een Nyeu Liedeken, Electra © Nisran Azouaghe (r)

Leestijd 7 — 10 minuten

Glitches, memes en playbackshows

Performance in het post-internettijdperk

Drag wint in een duizelingwekkend tempo aan zichtbaarheid en populariteit. Met het lichaam als canvas en het internet als inspiratie ontstaat er een spannend speelveld voor de dragartiest. Simon Baetens zoomt in op deze grillige kunstvorm.

Drag gebruikt het lichaam om sociale conventies in vraag te stellen. De precieze oorsprong van de term ‘drag’ is moeilijk te achterhalen. Volgens de meest waarschijnlijke theorie is het woord afkomstig uit het elizabethaans theater: mannelijke acteurs speelden vrouwenrollen gekleed in lange jurken die over het podium sleepten (to drag betekent slepen). Vandaag is het een verzamelnaam voor performatieve genderexpressies. In 2018 richtte ik met vier vrienden het dragcollectief House of Lux op. Sindsdien treed ik op als mijn drag-­alter ego Electra, in contexten gaande van het nachtleven tot trouwfeesten en theaterpodia.

Drag: meer dan een verkleedpartij

Een dragpersonage creëer je met behulp van pruiken, make-­up, extravagante kostuums en accessoires. Je kunt het beschrijven als een soort alter ego dat bepaalde uiterlijke kenmerken of karaktertrekken extra in de verf zet. Deze tweede persoonlijkheid kan je helpen om dichter te komen bij wie je graag zou willen zijn, maar om uiteenlopende factoren niet (voortdurend) bent of kunt zijn. Daarin zit voor veel dragbeoefenaars een bevrijdende factor: een kant van zichzelf kunnen beleven die doorgaans geminimaliseerd of verborgen blijft of zelfs onderdrukt wordt.

“De politieke kracht van drag valt niet te onderschatten. Het biedt gemarginaliseerde lichamen de mogelijkheid om zich te vermommen en te transformeren.”

Mijn dragpersonage Electra is een extensie van mezelf. Dankzij Electra beleef ik de fantasie die ik al mijn hele leven koester: een popster zijn die zowel entertainende als ontwrichtende optredens geeft. In die performances komt veel samen: mijn liefde voor het podium, mijn fascinatie voor en kennis van popmuziek en populaire cultuur, en nerdy hobby’s zoals het maken van PowerPoint­-presentaties met songteksten.

Ik zie het als een gelaagd spel met uitvergroting en verwarring: het is dus veel meer dan een verkleedpartij. Voor veel dragkunstenaars gaat wat ze doen om meer dan er zo overtuigend mogelijk uitzien als het ‘tegenovergestelde geslacht’. Zeker nu het onderzoek naar en het debat over genderidentiteit op kruissnelheid zijn, is er stof te over om genderexpressie op te vatten als een provocatieve en theatrale kunstvorm. Om het met de woorden van de Amerikaanse dragqueen Sasha Velour te zeggen: ‘Gender is a construct, tear it apart!’ De politieke kracht van drag valt niet te onderschatten. Het biedt gemarginaliseerde lichamen de mogelijkheid om zich te vermommen en te transformeren. Dankzij entertainment in het nachtleven en het internet krijgen ze een platform en zichtbaarheid.

Het lichaam in drag

De outfits, make-­uplooks en kapsels van dragpersonages ontstaan niet uit het niets. Drag is altijd een citaat. Films, stripverhalen, videogames, popsterren en beeldende kunst zijn maar enkele voorbeelden van registers waaraan dragkunstenaars nu eens heel expliciet en dan weer onbewust refereren. Zo heb ik als Electra outfits gedragen die gebaseerd waren op de iconische dragqueen Divine, die in films van John Waters speelde, een Sim uit de gelijknamige videogame of performancekunstenaar Marina Abramović.

Onder de uiterlijke verschijningsvormen van dragqueens, ­-kings en andere creaties gaat uiteraard altijd een lichaam van vlees en bloed schuil. Door de verregaande transformatie die de dragartiest ondergaat, verandert de status van dat lichaam. Een corset creëert bijvoorbeeld een heel dunne taille, geaccentueerd door vullingen die de heupen vergroten. Zo’n transformatie beoogt zelden een realistisch effect. Draglooks zijn fantasierijk en neigen soms naar het cartooneske. Eens de metamorfose compleet is, zie je idealiter de losse elementen die de magie tot stand brengen niet meer — hoewel ook ‘metadrag’ een stijl op zich is. Daarin wordt juist bewust de nadruk gelegd op valse borsten of make­-up die maar half is afgewerkt om te onderstrepen dat de persoon in drag is. De attributen worden hier zichtbaar deel van de look zelf.

“Drag is altijd een citaat. Films, stripverhalen, videogames, popsterren en beeldende kunst zijn maar enkele voorbeelden van registers waaraan dragkunstenaars nu eens heel expliciet en dan weer onbewust refereren.”

Een lichaam in drag is dus altijd een constructie, een hybride, een samensmelting van het eigen lichaam van de performer en de inspiratiebronnen waaraan het refereert. Drag staat niet buiten de conventie, maar speelt met wat gangbaar of de norm is. Door de conventie uit te vergroten, te bevragen, te vieren, belachelijk te maken, te verafgoden, te belichamen en uit te performen, benadrukt drag de rigide grenzen van het normatieve. Zonder een norm die in vraag gesteld of omvergeworpen kan worden zou er geen drag zijn. De performatieve kracht van drag zit in de dialoog tussen wat ‘conventioneel’ is en wat ‘gedragd’ wordt. Drag is altijd out of place; subversie en drag gaan hand in hand.

Ik geef als Electra bijvoorbeeld graag de teksten van de nummers die ik lipsync visueel weer, om mijn publiek te wijzen op de inhoud van de songs. Electra heeft iets ongemakkelijks als ze op het podium staat. Het tonen van de strijd van iemand die heel graag wil performen en een boodschap wil overbrengen maar daar fysiek bijna niet toe in staat is, vind ik een dankbare strategie om vermaak en vervreemding te verenigen. Electra overleeft haar performances niet altijd. Met haar gebrekkige make­-upskills, houterige dansmoves en knullige digitale collages stelt Electra in vraag wat het betekent om ergens goed in te zijn. Ik probeer die tekortkomingen te zien als kwaliteiten.

Een Nyeu Liedeken, Electra © Nisran Azouaghe

DIY-gesamtkunstwerk

Wat betekent het om in het digitale tijdperk, waarin een overvloed aan visuele informatie voorhanden is, met gevonden beelden aan de slag te gaan? Hoe citeer je iets wat louter digitaal is en zodanig is losgeraakt van de context dat het een ‘leeg’ beeld wordt? Een steeds groter deel van YouTube wordt bijvoorbeeld ingenomen door ‘Stan Twitter’­-video’s1: korte fragmentjes uit interviews, tv­-series of realityprogramma’s die op Twitter als reactie worden gebruikt. Door hun korte duur en vaak grappige inhoud zijn ze extreem verslavend en halen ze vlotjes views. Het maakt bij dit soort onlinemateriaal niet echt uit of je weet wat de bron van de clips is. Een beetje context en kennis van populaire cultuur helpt natuurlijk, maar je hoeft niet langer superfan te zijn van een tv­-serie (of zelfs maar een volledige aflevering gezien te hebben) om er citaten uit te kunnen gebruiken op sociale media, of in gesprekken met anderen die vertrouwd zijn met dit soort content.

“Het draglichaam is een palimpsest van populaire cultuur dat niet te reproduceren valt, uiterst eigen en toch herkenbaar.”

Een filmpje waarin twee ‘real housewives’ elkaar beledigen of een absurde grap uit SpongeBob SquarePants zijn op zich niet meer dan licht entertainment. Wanneer iemand aan de haal gaat met dit soort snackable content wordt het mogelijk interessant. De kern van de meeste dragshows is lipsyncperformance, waarbij iemand bestaande (pop) nummers of ander (audio)materiaal playbackt. Vaak maken de performers een mix van meerdere (bekende) songs en fragmenten uit films, tv-programma’s en memes. De Amerikaan John Epperson maakte hier met zijn dragpersonage Lypsinka zijn absolute handelsmerk van. In haar performances schakelt Lypsinka onnavolgbaar strak tussen fragmenten uit theatrale Hollywood­-films. Lypsinka bestaat al langer dan het internet. Epperson stelde de tracks waarop ze optreedt dus analoog samen. Vandaag wordt die assemblagetechniek dankbaar gebruikt door dragartiesten over de hele wereld. Het internet maakt van alles publiek domein, waardoor het combineren van verschillende bronnen makkelijker wordt dan ooit.

Het is in de samenstelling en theatralisering van objets trouvés uit de populaire cultuur dat je als dragperformer je eigenheid kunt laten zien. Electra maakt er bijvoorbeeld haar missie van om guilty pleasures als Crazy Frog in ere te herstellen, door zijn muziek te gebruiken of zich zelfs als de kikker te kleden. Krasna, een performer van het Gentse collectief Vile Motif, gaat dan weer aan de haal met Britney Spears­-nummers: ze voorziet ze van een politieke lading door ze te vermengen met fragmenten uit het Communistisch manifest van Karl Marx. Outfit, scenografie en de scenische aanwezigheid van de artiest zorgen ervoor dat elke lipsync een soort do­-it­-yourself­-gesamtkunstwerk wordt. De unieke combinatie van poppy esthetiek, humor, entertainment, bevrijdende genderexpressies en actuele thema’s maakt van drag een taal die hand in hand gaat met de beeldenstorm van de (post-­)internetcultuur.

Op papier is drag een relatief democratische kunstvorm, al kosten de benodigdheden al snel heel wat geld. Maar in principe kan dus iedereen aan drag doen, de meeste dragperformers zijn ook autodidact. Wel bestaat er een rijke cultuur van ‘drag houses’, een soort nieuw samengestelde families die elkaar introduceren in de dragscene en hun kwaliteiten combineren om samen sterker te staan. Er ontstaan hechte vriendengroepen die samenwerken, elkaar coachen en samen optreden of shows organiseren. Dit was lang de gangbare manier waarop je met drag begon. Maar dankzij het internet heeft iedereen toegang tot miljoenen make­-upinstructievideo’s en kun je online leren pruiken stylen, muziek monteren en kostuums maken. Vandaag maken veel dragartiesten dan ook hun debuut op sociale media, waar ze soms een groot aantal volgers bij elkaar krijgen nog voor ze ooit hebben opgetreden. Performen is trouwens niet het ultieme doel van iedereen die met drag bezig is: voor velen beperkt het zich tot het online cureren van een persona.

Send in the Clowns, Veronika Deneuve © Morpse Photography

Scheurtjes in de werkelijkheid

Dankzij de laagdrempeligheid en zichtbaarheid van het medium kunnen dragartiesten heel snel inspelen op het nieuws of de popcultuur. Nog sneller dan fast fashion-­merken als Zara outfits van de catwalk kunnen kopiëren en verkopen voor bodemprijzen, recreëren en persifleren dragkunstenaars viral moments in hun shows of op hun sociale media. Bovendien zijn ze vaak zelf de bron van video’s en afbeeldingen die razendsnel het internet rondgaan. Zo zag ik recent nog een filmpje van burlesqueperformer Violet Chachki, die tijdens een geïmproviseerd optreden op een privéfeest in Parijs door het marmeren blad valt van de salontafel die dienstdeed als podium. Naast de memes die er al van gemaakt werden, is het moment ongetwijfeld al meermaals gebruikt in optredens van andere queens. Ook meer diepgaande thema’s zoals de Black Lives Matter-beweging of het strijden voor gelijke rechten en behandeling van trans personen inspireren drag en leiden tot politiek getinte performances.

Bij een dragoptreden zien we het lichaam van de artiest steeds in dialoog gaan met het geciteerde materiaal. Door te refereren aan beelden die vaak zo verregaand bewerkt en wijdverspreid zijn dat er van een origineel nog weinig sprake is, geeft de dragperformer fysicaliteit aan iets wat voorheen louter uit een verzameling bytes en pixels bestond. Een heel nieuwe definitie van auteurschap en originaliteit ontstaat wanneer het internet gebruikt wordt als publieke toolbox. Drag spreekt een taal die hyperintertekstueel is. Het draglichaam is een palimpsest van populaire cultuur dat niet te reproduceren valt, uiterst eigen en toch herkenbaar. De kruisbestuivingen die dan ontstaan, worden vervolgens vaak zelf populaire cultuur. Daardoor wordt verstrengeling tussen bron en citaat nog complexer, tot het onderscheid volledig verdwijnt.

“Door zijn groteske en speelse omgang met performance en de nevenschikking van elementen uit allerlei lagen van de visuele cultuur houdt dragperformance ons een spiegel voor zonder meteen belerend te zijn.”

Drag is misschien wel de artistieke taal die het best bestand is tegen en tegelijk ook samenwerkt met de duizelingwekkende hoeveelheid informatie die via diverse elektronische apparaten ons leven binnendringt. Door zijn groteske en speelse omgang met performance en de nevenschikking van elementen uit allerlei lagen van de visuele cultuur houdt het ons een spiegel voor zonder meteen belerend te zijn. Met het lichaam als voornaamste wapen claimt drag het momentane, de ongrijpbare extase van de collectieve beleving. Het lichaam in drag verandert voortdurend. Het past zich aan nieuwe omstandigheden aan, maar niet zonder de nodige glitches.

Door die glitches, die momenten van verwarring en overprikkeling te omarmen, ontstaan er scheurtjes in de werkelijkheid. Wat anders zo voor de hand liggend is, wordt door drag binnenstebuiten gekeerd en door elkaar geschud. Zo laat drag ons zien dat onze verhouding met de digitalisering van onze leefwereld niet zwart­-wit is: we kunnen er tegelijkertijd van genieten en er kritisch naar kijken, al vereist dat heel wat kennis, alertheid en creativiteit.

1‘Stan Twitter’ is een community van superfans van (pop)artiesten die erg actief zijn op Twitter. Het woord ‘stan’ verwijst naar het nummer ‘Stan’ van rapper Eminem. De tekst van dat nummer gaat over een geobsedeerde fan. Vandaag is het woord ‘stan’ synoniem voor toegewijde fan.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

essay
Leestijd 7 — 10 minuten

#167

15.03.2022

14.05.2022

Simon Baetens

Simon Baetens behaalde een master Drama op KASK School Of Arts en is lid van de kleine redactie van Etcetera. Hij werkt als dramaturg, journalist, recensent en performer.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!