© Herman Sorgeloos

Leestijd 4 — 7 minuten

Dans voor Actrice (Jolente De Keersmaeker) – Jérôme Bel & TG STAN

Dansen zonder danseres te willen zijn

Na de portretten die Bel maakte van dansers, zoals Lutz Förster of Véronique Doisneau, werkte choreograaf Jérôme Bel nu met actrice Jolente De Keersmaeker. In een open voorstelling, spelen ze met het verschil tussen acteren en dansen, tussen ‘concreet’ en ‘conceptueel’.

Jérôme Bels Dans voor actrice (Jolente De Keersmaeker) is wat de titel belooft: een actrice, Jolente De Keersmaeker, danst. Ze danst een improvisatie op Rihanna, een klassieke balletfrase, een fragment dat ze ‘Jérôme leert me Isadora Duncan aan’ noemt, een stuk gebaseerd op Café Müller van Pina Bausch, een eigen choreografie op een zelfgekozen stuk muziek, of een eigen interpretatie van de Japanse butoh dans, naar één van de grondleggers ervan, Kazuo Ohno. Dans wordt ook op een andere manier op scène gebracht. Zittend op een stoel met haar laptop op de schoot, omschrijft De Keersmaeker twee YouTube clips, één van een choreografie van Simone Forti, een ander is een fragment uit Saturday Night Fever met John Travolta. Referenties uit de twintigste-eeuwse dansgeschiedenis wisselen zo af met (oudere) popcultuur en hedendaagse manieren waarop dans zich verspreidt. Het zijn evenwel geen pogingen om een actrice een bepaalde choreografie ‘juist’ te laten uitvoeren: telkens benadert ze de referenties, in taal, in oefening, in improvisatie, …

De Keersmaeker vervult haar rol zonder te veel ‘een danseres’ te willen zijn, of een actrice te spelen. Ze neemt het hele opzet ook niet al te serieus en relativeert waar nodig. Dit alles resulteert in een aangename voorstelling, met een zekere vrijheid en een fijne band tussen speler en publiek, die bijna samen onder een hoedje spelen ten opzichte van de choreograaf. Anders dan bij de prachtige portretten die Bel maakte van dansers, zoals Lutz Förster of Véronique Doisneau, is Dans voor actrice nochtans een stuk minder persoonlijk. Het weegt allemaal nogal licht, alsof wat er op scène gebeurt er wel toe doet, maar niet de essentie van de zaak is. Wanneer we schakelen van het concrete naar het conceptuele niveau, vinden we misschien meer.

De programmatekst die de actrice in kwestie zelf op het podium voordraagt om zo geen papier te verspillen aan programmablaadjes, leert dat Bel op zoek is naar het doorbreken van de vormelijkheid van dans, en door met een actrice te werken, hoopt woorden te vinden voor beweging. Dans voor actrice is zo een goed voorbeeld van wat socioloog en danswetenschapper Rudi Laermans ‘reflexieve dans’ noemt, dans die over zichzelf nadenkt, en terwijl ze dat doet, zichzelf deconstrueert en een pure aanwezigheid op scène van beweging bevraagt. Er zijn dus twee sporen die zich doorheen de avond ontvouwen: enerzijds wat er op scène zelf gebeurt: een actrice die op verschillende manieren dans op scène brengt en anderzijds de meer conceptuele reflectie op dans zelf. Die laatste valt evenwel wat mager uit, of voelt als een herkauwen van een discours dat zich voornamelijk in de jaren negentig ontwikkelde. Dat discours richtte zich op het openbreken van dans als puur dansante vorm en ging steeds meer andere aspecten van de wereld, zoals gedachten en taal, choreografisch benaderen. Tegelijk zette het de postmoderne beweging die meer alledaagse bewegingen binnentrekt in het choreografische verder, door elementen uit popculturen te vermengen met ‘Kunst’. Het openbreken van de vormelijkheid van dans door een actrice te laten dansen, neigt zo ook een ‘vormpje’ op zich te worden. Het voelt als een vormoefening die zelf schuldig is aan wat ze claimt te willen ontkrachten – of toch deels.

Dat is een risico van ‘reflexieve’ voorstellingen: ze dreigen in zichzelf gekeerd te raken en daardoor het omgekeerde bereiken van wat één van de initiële intenties was: de inclusie van het alledaagse wordt een exclusie van de alledaagse toeschouwer. De reflexieve dansvoorstellingen uit de jaren negentig en vroege jaren tweeduizend hadden daar soms ook een handje van weg, en laat nu net Jérôme Bel één van de centrale figuren van die periode zijn. De wens naar een ‘ontheiligen’ van dans is nochtans vanuit een bepaald standpunt wel te begrijpen en nog relevant, want vele pionierende figuren uit de beginperiode van postmoderne dans – voornamelijk uit de kring die genoemd werd naar de kerk waarin ze samenkwamen, de New Yorkse Judson Church – worden vandaag in bepaalde kringen haast gesacraliseerd en hun bewegingstaal dreigt daardoor meer vorm dan maatschappelijk gevoede geste te worden.

Toch sluit Dans voor actrice zich niet in haar eigen concept op. Dat komt allicht deels omdat Bel meer humor verwerkt in zijn voorstellingen, maar ik ben nog eerder geneigd om die verdienste op het conto van Jolente De Keersmaeker zelf te schrijven. Is Bel dan toch geslaagd in zijn opzet? Ja én nee. Dans voor actrice is een open voorstelling, die ondanks dat ze ietwat te smalend omgaat met het métier van de danser – alsof dansers niet zelf kunnen nadenken over dans, en alsof dansers louter lichamelijke en acteurs puur talige wezens zijn – het métier van de actrice toont in hoe zij beweging opnieuw beschikbaar maakt op een podium door ermee te spelen. Of het daarvoor werkelijk nodig is om met een actrice te werken, en niet gewoon met een speelse performer, laat ik hier even in het midden, Jolente Keersmaeker is in dit geval allebei. Een nog genereuzere lezing zou de voorstelling beschouwen als een zelfkritiek, waarin Bel niet de uitvoeringspraktijk van dansers bekritiseerd, maar wel zijn eigen choreografische parcours. Maar, dan zou Dans voor actrice opnieuw gaan over Jérôme Bel zelf, en zo komen we weer in een zelf-reflexieve cirkel terecht die de dans dreigt op te sluiten in zichzelf. Zo wordt de voorstelling een soort clash tussen concept en praktijk, tussen vorm en spel. De voorstelling is zo een dubbeltje op zijn kant: haalt het choreografische idee het van de actrice, of gaat ze er zelf mee aan de haal? Het is die dynamiek die uiteindelijk leven brengt in deze avond. En wanneer dat lukt, komen we zo toch bij één van de essenties van performance: elke avond is anders, je moet erbij geweest zijn. Een fijne gedachte bij de ingewikkelde heropstart van het podiumseizoen.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#165

03.09.2021

30.11.2021

Kristof van Baarle

Kristof van Baarle schreef recent een doctoraat aan de Universiteit Gent over het posthumanisme in de podiumkunsten. Momenteel is hij verbonden aan de Universiteit Antwerpen en werkzaam als dramaturg voor Kris Verdonck 
(A Two Dogs Company).

recensie

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!