Een onderzoeksjournalist belt me op, of ik haar misschien iets meer kan vertellen over X. X is een theatermaker die beschuldigd wordt van verkrachting. De geruchten gaan de ronde dat hij veel meer slachtoffers heeft gemaakt dan die ene verkrachting waarvoor hij nu is aangeklaagd. Actrices die hun carrière lieten varen omdat ze te maken kregen met een man die avances maakte, hen stalkte, hen aanraakte. Vrouwen die doorzetten, ondanks de ongewenste intimiteiten. Vrouwen die zijn adem nog ruiken, zijn handen nog voelen, zijn fluisterende stem nog horen. Vrouwen die aangeraden worden om te zwijgen. Of ik haar echt niets meer kan vertellen? Ik begin te stotteren, zeg dat mijn naam sowieso niet genoemd mag worden. Ik zeg dingen die ik normaal gezien niet zeg: ‘onder ons gezegd’, ‘off the record’ en ‘ik hou me hier liever buiten’. Ik zeg dat ik alleen maar dingen weet van ‘horen zeggen’.

De onderzoeksjournalist zegt: ‘Als niemand wil praten, hoe brengen we de zaak dan aan het licht?’

Hoe praat je als het gevoel hebt dat je tong in tweeën is gesplitst? Je voelt abcessen opzwellen in je keel omdat je bang bent. Je mag de vuile was niet buitenhangen. Wees stil. Drop geen bom. Laat de doos niet ontploffen. Je moet verbinden, niet vernielen. Polariseer niet, glimlach. Doe voort. Ik werd geleerd om te zwijgen. Wie haar mond opentrekt, belandt in de afgrond. Wie spreekt wordt een slachtoffer, een drama queen, een onruststoker. ‘Het’ zal aan je blijven plakken.

Welke taal spreekt een vrouw als ze niet langer bang is? Welke taal spreekt een vrouw die wil helen van haar trauma? Welke taal spreekt een vrouw die niet langer vrouw wil zijn? Welke taal spreekt een vrouw die het niet langer als haar plicht ziet om te verzoenen, maar bereid is om wraak te nemen? Wat komt er uit de mond van een vrouw die opstaat, die spreekt? Wat als je je waagt aan wat schrijver Sara Ahmed omschrijft als Killjoy: de sfeer durven te verpesten door je waarheid uit te spreken?

“In het theater doorbreken vrouwelijke makers de schaamte om hun waarheid te vertellen.
Ze ontwikkelden een artistieke taal om seksueel geweld aan te klagen.”

De sterke bitch

In Cadela Força — Capítulo 1: A noiva e o boa noite cinderela klaagt de Braziliaanse theatermaker Carolina Bianchi op duizelingwekkende wijze femicides aan. In het eerste deel van haar performance geeft ze een lezing over verschillende vrouwelijke performancekunstenaars. De lange lijst die ze opnoemt — Ana Mendieta, Marina Abramovic, Valie Export, … — is confronterend en ontroerend. Er zijn vele namen waar ik nog nooit van heb gehoord, namen van vrouwen die geweld ondergingen omdat ze risico’s namen in hun kunst. Bianchi heeft het over de moord op Pippa Bacca, die een performance maakte waarin ze verkleed als bruid wilde liften van Milaan naar Tel Aviv. Als pleidooi voor haar vertrouwen in de mens en voor vrede. In Istanbul werd ze verkracht en vermoord. Bianchi kaart aan dat het speelveld voor de vrouw altijd kleiner is, dat als je als vrouw een risico neemt in je kunst, in je leven, dit je dood kan worden. Als een man zou liften, is hij een avonturier, een held, een kunstenaar die beloond wordt omdat hij het gevaar opzoekt. Een vrouw die risico’s neemt is eerder vulgair, heeft haar ondergang zelf gezocht.

Bianchi brengt in haar lecture een eerbetoon aan deze vrouwelijke performancekunstenaars die allemaal te maken kregen met misogynie. Ze waren te seksueel, te gewelddadig, te gevaarlijk. Ik bedacht me dat we de theaterzalen nog eeuwen zouden kunnen vullen met het voorlezen van lijsten met de namen van vrouwelijke performances die miskend bleven. We zouden nog eeuwen re-enactments kunnen opvoeren van hun onderschatte perfor- mances, om hun werk te verspreiden, te eren. Bianchi confronteert ons met de vraag: hoe komt het dat vrouwelijke kunstenaars nog steeds zo onderbelicht zijn? En dat als ze uit de schaduw treden, nog zo vaak te maken krijgen met haat? Zijn vrouwelijke kunstenaars die zichzelf actief op de scène zetten, die de wereld willen rondreizen, die hun naaktheid tonen, die hun seksualiteit inzetten, afschrikwekkend? Worden ze gesaboteerd? Worden vrouwen aangemoedigd om een passieve rol aan te nemen voor hun eigen veiligheid?

Na haar overdonderende lecture roert Bianchi in een glas, met fluogele lichtjes. Tien jaar geleden werd ze het slachtoffer van de in Brazilië populaire verkrachtingsdrug ‘Good Night Cinderella’. Terwijl ze bewusteloos was, werd ze verkracht. Wat overblijft is een zwart gat in haar hoofd, een vergeten moment, de hel. Bianchi kondigt aan dat ze de rapedrug live op het podium zal nemen, en na een tijdje bewusteloos zal vallen. Een half uur later kijken we naar een vrouw die inderdaad in elkaar duizelt. Nooit was een liggende, slapende, passieve vrouw zo aandoenlijk, ontroerend en wraakroepend. De cadela força — de sterke bitch — die zojuist onverschrokken de geesten van de vrouwelijke performancekunstenaars opriep, kon ons nog zo veel leren en vertellen, maar is verzonken in een diepe slaap.

“Is testosteron dan de enige manier om als vrouw sterk te staan in deze wereld? Is testosteron
de enige remedie tegen vrouwelijke stereotypen?”

Tijdens haar slaap wordt de voorstelling door acht performers overgenomen. Bianchi is overgeleverd aan acht andere lichamen. Ze confronteert de toeschouwer met de vraag: ‘Wat gebeurt er met een vrouw na het seksueel geweld?’ De performers trippen en dansen, alsof ze een duister feest opzetten terwijl hun regisseur naast hen ligt te slapen. In een choquerende scène brengen ze een camera in haar vagina aan. Het geweld dat op haar werd gepleegd, laat Bianchi nu op zichzelf plegen. ‘Mijn perspectief is verwarring’, zegt ze aan het begin van de voorstelling. Bianchi neemt de daadkracht over zichzelf door de verwarring te herbeleven. Ze dwingt zichzelf haar performers te vertrouwen; zij zullen alles uitvoeren zoals zij het heeft bedacht. Al slapend neemt ze de controle over, op wat haar is aangedaan. Ze is bewusteloos in haar verzet, maar toont via acht andere lichamen haar verhaal. De zelfverdoving roept echter vragen op. Waarom kiest ze nog eens voor zo’n bad trip? Waarom wil ze de vernedering, keer op keer, opnieuw beleven? Wat doet dit met haar lichaam en haar brein? Is het masochistisch en zelfdestructief om vrijwillig een verkrachtingsdrug te nemen? Of is het net helend te herhalen wat de ander je aandeed, deze keer niet als slachtoffer, maar als regisseur?

Juist het herhalen van de nachtmerrie, is wat deze performance zo dwingend en bevrijdend maakt. Na een lecture-performance waarin Carolina Bianchi het opneemt voor vrouwelijke kunstenaars die risico’s nemen, neemt zij zélf het risico. Ze inspireert om gevaarlijk te zijn, brutaal. Door de nachtmerrie op te eisen en toe te eigenen creëert ze een eigen universum. Een danteske hel, zoals ze zelf zegt. Of juist een plek tussen hemel en hel. Ze daalt af naar de onderwereld, waar ze haar lot ondergaat, maar stijgt ook op als regisseur. We kijken niet naar een vrouw die passief haar lot ondergaat, maar naar iemand die de passiviteit in handen neemt en er een nieuwe realiteit mee creëert. Haar diepe slaap zet ons aan tot een opstand, een collectief ontwaken. Juist het omarmen van het destructieve doet een nieuwe plek ontstaan. Die brutaliteit nodigt ons uit om hardhandig zelf voorwaarden te scheppen in kunst en leven. Bianchi wordt een slapende god die zelf bepaalt wat er in haar universum gebeurt.

Trilogia Cadela Força – Capítulo 1: A noiva e o boa noite cinderela, Caroline Bianchi © Christophe Raynaud

Femme en testo-junkie

Ook de Fins-Egyptische performancekunstenaar Sam Elagoz onderzoekt in de theatrale filmdocumentaire Seek Bromance hoe hij zich van zijn seksueel trauma kan bevrijden. Elagoz, die voorheen en aan het begin van het maakproces als vrouw door het leven ging, ontmoet de transmasculiene Cade Moga online. Elagoz voelt zich aangetrokken tot Moga en zal de lockdown bij hem in de Verenigde Staten doorbrengen. Elagoz’ videocamera wordt een derde personage dat de ontmoeting met Moga vastlegt in gesprekken, brieven, performances en bekentenissen.

Hun gesprekken gaan over mannelijkheid, over hoe Moga als vrouw ooit een glamoureus topmodel was, en walgde van zichzelf omdat hij zich aan de mannelijke blik onderwierp. Hoe hij jarenlang alleen maar deed wat van hem verwacht werd, omdat hij een vrouw was. Moga houdt een zakje siliconen vast, knijpt erin en vertelt teleurgesteld hoe zijn vader hem aanraadde om op zeventienjarige leeftijd siliconen te nemen zodat zijn lichamelijke proporties ‘in balans’ waren. Siliconen hebben geen zenuwuiteinden. Een vrouw met siliconen beleeft geen genot als haar borsten gestreeld worden. Moga liet zichzelf iets inspuiten, voor het plezier van de ander. Volgens hem ben je als vrouw niet meer dan een pop, een speelgoedje. Een schattig, fragiel dingetje. Ook als transman blijft hij zich ergeren aan de vrouwelijkheid in hemzelf, en dus bij de ander. Moga ziet de vrouw als gedoemd en vervloekt. Een vrouw kan niet roekeloos zijn, een man wel. En toch zal hij altijd verdoemd blijven omdat hij geen fallus heeft. Dit leidt tot spannende confrontaties met Elagoz, die op dat moment nog vrouw is, en zich als femme opstelt. Ze houdt ervan zich extreem vrouwelijk te kleden, wat Moga stoort. Elagoz vraagt terecht: ‘How can I feel sexy when I’m a reminder of your lesser version?’

Moga vraagt Elagoz of die zich aangetrokken voelt tot zijn pijn? Elagoz zegt dat hij naast pijn ook mogelijkheden ziet. Elagoz voelt zich niet alleen aangetrokken tot de persoon Moga, maar ook tot zijn transitie. Elagoz vraagt testosteron, Moga spuit kleurloze gel in het lichaam van Elagoz. De vrouw in Elagoz wordt verdreven tijdens een ritueel in de woestijn.

Seek Bromance doet denken aan het boek Testo-Junkie, waarin de Spaanse schrijver en transman Paul B. Preciado over zijn transitie schrijft. Het boek is bij momenten wrang. Er kleeft iets zieligs en passiefs aan de vrouw, iets onderdanigs, dat bestreden moet worden door testosteron. Witte heteroseksuele vrouwen moeten zich verhouden tot concepten en archetypes als Doornroosje, Assepoester, de bitch, Lady Di, Marilyn Monroe, implantaten, de schaamte van het ouder worden, verkrachting, abortus, diëten, koken, manicure, de eeuwige glimlach. Preciado rekent uit dat vrouwelijkheid drie keer sneller haar waarde verliest op de heteroseksuele markt dan mannelijkheid. Als vrouw ben je verwelkt en afgedaan op je vijfenveertigste, terwijl een man op zijn vijfenzestigste nog altijd aantrekkelijk kan zijn. Vrouwen die testosteron nemen doen aan krachttraining, zijn vitaal en hebben zin in seks. Vrouwen die testosteron nemen, zijn eindelijk mannelijk. ‘Why bother changing your mental state when you can change your sexopolitical status? Why change your mood when you can change your status? Behold the sexopolitical superiority of steroids.’

“Welke taal spreekt een vrouw als ze niet langer bang is? Welke taal spreekt een vrouw die wil helen van haar trauma? Welke taal spreekt een vrouw die niet langer vrouw wil zijn?”

Is testosteron dan de enige manier om als vrouw sterk te staan in deze wereld? Is testosteron de enige manier voor Elagoz om af te rekenen met vrouwelijke stereotypen?

Bij Moga is de drijfveer duidelijk: hij is getraumatiseerd door jarenlang als fotomodel een stoeipoes te moeten spelen. Wat is de drijfveer bij Elagoz? Hij toont een foto van een glamrocker, het voorbeeld van wie hij wil zijn. ‘I’ll conquer all’, zegt hij, en hij krijgt nog een spuit kleurloze testogel toegediend. Is zijn transitie te verklaren vanuit zijn liefde voor Moga? Wil hij op Moga lijken? Nee, Elagoz wil net zoals Moga afrekenen met de male gaze. Hij wil zich niet onderwerpen aan de man, hij wil zijn lichaam ontspannen, hij wil helen, hij wil intimiteit ervaren.

Elagoz reflecteert over zijn werk, hoe hij als vrouw een cock teaser was en hoe hij in zijn performance Cock, Cock… Who’s There? nog dieper ging in een duister genot. Online zocht hij vreemde mannen op, om grip te krijgen op zijn verkrachting. Elagoz daagde mannen uit door zich sexy te kleden, en zich passief op te stellen. Door de passiviteit op te eisen, onderzocht hij of hij hier zelf ook plezier uit kon halen. Elagoz beseft dat hij alleen maar meer uitgeput geraakte door het verkrachtingstrauma te herhalen. Wat als hij zich niet meer door de mannelijke blik laat definiëren, maar naar zichzélf kijkt? Wat als hij zich afvraagt wat hij nodig heeft? Moga is een inspiratie voor hem, ooit was Moga een schattig meisje dat mannen verleidde, nu ontdekt hij zijn mannelijkheid en schrijft zijn eigen verhaal. The pretty girl wordt man.

Seek Bromance © Samira Elago

Tijdens een zoomgesprek met Moga vertelt Elagoz dat hij sinds het nemen van testosteron constant geil is. Hij vraagt zich af of hij wel leeft als hij geen seks heeft. Hij voelt zich tot iedereen aangetrokken. De geilheid doet pijn, is zelfs zo deprimerend dat hij de dosis van de testosteron verlaagt. Kun je als vrouw alleen maar botergeil zijn als je testosteron neemt? Worden de aannames die bij vrouwelijkheid horen — passiviteit, onderdanigheid, geremdheid, frigiditeit, gevangen — niet vooral bevestigd als testosteron wordt gezien als het enige middel om roekeloos, geil en bevrijd door het leven te gaan? Krijgen we een doembeeld van de vrouwelijkheid voorgeschoteld? Of is het brutaal en radicaal om het vrouwelijke keurslijf van passiviteit en onderdanigheid te bestrijden met hormonen? Een fuck you naar de genderstereotypen? Testosteron als de ultieme bevrijding? Of is het de kunst die uiteindelijk bevrijdt?

De film gaat over veel meer dan de transitie. Net zoals Bianchi’s voorstelling gaat hij over de regie nemen over je leven als vrouw. Elagoz gaat niet alleen in transitie, hij reist, hij wordt verliefd, hij werkt, hij neemt risico’s, hij probeert zijn trauma te helen, hij stelt zich kwetsbaar op tegenover zichzelf en zijn geliefde, hij creëert performances, hij geeft zich over, hij neemt ruimte in. Het werk doet bij momenten denken aan het cultboek I Love Dick van de Amerikaanse schrijver Chris Kraus. Een autobiografisch boek waarin een obsessieve verliefdheid in kaart wordt gebracht. Kraus wilde van haar verliefdheid een casus maken. Ze schreef haar geliefde: ‘Ik voel me tot jou aangetrokken omdat ik zie hoe je me kan helpen mijn leven te ontrafelen.’

Elagoz en Moga ontrafelen elkaar. Ze stellen elkaars intellect, verbeelding, seksualiteit, verlangen en liefde op de proef in een videoverslag. Wie zich niet onder de norm zet van wat een vrouw of man is, wat liefde is, wat kunst is, transformeert volgens eigen wetten. Seek Bromance weerspiegelt het leven, als een radicaal experiment met als tools: hormonen, diepgaande gesprekken, kunst, seks en heling. Juist omdat Elagoz kunst maakt van zijn liefde, kunnen ze ver gaan. Elagoz bekent dat hij al lang van Moga zou zijn weggelopen als hij geen werk van hun liefde had gemaakt. Als de liefde te dichtbij komt, te moeilijk wordt, slaat hij doorgaans op de vlucht. Deze keer blijft hij. Ze hebben gesprekken over toxische dynamieken, de pijn van de afwijzing, hun onzekerheden, ego, auteurschap, en jaloezie. Het blijven, de liefde aangaan, en het experiment werken aanstekelijk en gaven mij hoop. Je kunt iemand vinden met wie je je dilemma’s, twijfels, onzekerheden kunt delen. Je kunt met iemand je identiteit ontdekken. Ergens op de wereld loopt iemand rond met wie je kunt helen en transformeren. In een hartverscheurende scène is het uiteindelijk Moga die tijdens een ruzie Elagoz laat stikken in het midden van de woestijn. Elagoz gaat op hotel en werkt in zijn kamer voort aan zijn film. Dat is de kracht, maar ook de ongelijkwaardigheid tussen Elagoz en Moga. Elagoz creëert, Moga ondergaat. En dat is juist wat Moga ten diepste haat. Hun liefde is gedoemd. Misschien zijn vrouwen niet verdoemd, maar is hun romance dat wel door de derde speler: de videocamera.

è vero è vero è vero, Ika Schwander © Bart Grietens

Een afgekapt hoofd als trofee

In de afstudeervoorstelling è vero, è vero, è vero van de Nederlandse Ika Schwander komt Schwander met een afgekapt hoofd tussen haar benen op scène. Haar voorstelling is geïnspireerd op de 17de-eeuwse schilderes Artemisia Gentileschi, die op haar zeventiende verkracht werd door haar leermeester Agostino Tassi. Gentileschi werd niet geloofd, en schreeuwde in de rechtszaal: ‘E vero, è vero, è vero.’ (Het is waar, het is waar, het is waar.) Enkele jaren daarna maakte ze het schilderij Judith onthoofdt Holofernes, geïnspireerd op een Bijbelverhaal. Judith, een vrome weduwe, slaagt er samen met haar dienstmaagd in de belegerde stad Betulia te redden door Holofernes dronken te voeren en hem te onthoofden. Door deze meedogenloze operatie bevrijdt ze haar stad.

Ika Schwander danst in de openingsscène met het afgekapte verkrachtershoofd tussen haar benen. Ze lijkt één te worden met het mannelijke lichaam. Het afgesneden hoofd doet denken aan de moord, maar de dans tegelijk aan een vrijpartij. Moord en liefkozing kwamen nooit eerder zo dicht bij elkaar. Schwander uit in deze betoverde performance niet alleen woede, maar ook een verlangen naar heling. ‘Hit me baby one more time’, zingt haar tegenspeler Oumar Dicko wankelend op een springbal. Britney Spears, die zo vaak slachtoffer werd van misogynie. Zogenaamd verdorven vrouwen worden hier gevierd, terwijl een afgekapt hoofd als een trofee over de scène zweeft. De macht wordt teruggenomen.

De kracht van deze voorstelling zit in de hapering. Wat probeert ze me nu te vertellen? Wat heeft deze vrouw moeten doorstaan? Wat doet haar naar deze inspiratiebronnen grijpen? Waarom roept ze de kwelgeesten van Sinéad O’Connor en Sylvia Plath op? Gaandeweg kom ik te weten dat Schwander een diep verdriet probeert te verwerken. In een dialoog tussen een therapeut en een patiënt, die Schwander en Dicko naspelen, getuigt de patiënt over een depressie. Hij zegt dat hij alleen nog wil slapen. Alles lijkt zo veel werk. De man weet niet of hij ooit nog gelukkig kan zijn. De therapeut zegt: ‘It’s okay to take things slow and it’s okay to love sleeping, but it’s important to find a place in the world, outside your bed.’ De therapeut raadt de patiënt aan om op te staan. ‘Sometimes taking risks can lead to great rewards.’

E vero, è vero, è vero is het levende bewijs van de beloning die komt als je opstaat, als je iets in de wereld zet. Schwander creëert een ruimte waar ze kunstgeschiedenis, pop, autobiografische bekentenissen, poëzie en haar eigen verbeeldingskracht een plaats geeft. In een videoprojectie wordt Schwanders lichaam verdubbeld, uitgerekt, opnieuw samen- gesteld. Een nieuwe creatuur met twee borsten, vier benen en zes armen wordt geboren. Een monsterlijke entiteit die alles wat haar kan helen, grijpt. Schwander doorbreekt het zwijgen, zonder rechtstreeks te praten. Dat is wat de voorstelling zo aangrijpend maakt: de onmacht om over het verdriet te praten, en de omwegen die de schoonheid creëren. Zoals je altijd een beetje naast de ster moet kijken, om de ster helemaal te kunnen zien. E vero, è vero.

Cadela Força — Capítulo 1, Caroline Bianchi © Christophe Raynaud de Lage

Ode aan de bad trip

Annie Ernaux schrijft in Het voorval, haar roman waarin ze haar abortus beschrijft: ‘Het feit dat je iets hebt meegemaakt, wat het ook is, geeft je blijvend het recht om het op te schrijven. Er bestaat geen inferieure waarheid. En wanneer ik geen gedetailleerd verslag zou doen van deze ervaring, draag ik ertoe bij dat de werkelijkheid van vrouwen versluierd wordt en schaar ik mij aan de kant van de mannelijke overheersing van de wereld.’

Dr. Liesbeth Schoonheim zegt in een podcast van VRT MAX over Hannah Arendt dat zij een filosoof was die begon met de waarnemingen. Elk fenomeen moet gedeeld worden met iemand anders om überhaupt werkelijk te zijn. Als ik niet met iemand anders kan spreken over een ervaring, is het niet zeker dat de ervaring bestaat. We moeten in contact treden met elkaar, en met de wereld om een bepaalde werkelijkheid te hebben, anders wordt de wereld en ieder van ons diffuus en ongrijpbaar. Als een ervaring niet gedeeld kan worden of mensen zich geïsoleerd voelen met verhalen die niet naar buiten worden gebracht, kunnen we nooit een gedeelde werkelijkheid ontdekken en kan er dus niets veranderen.

In het theater doorbreken vrouwelijke makers de schaamte om hun waarheid te vertellen. In een tijd waarin vrouwen nog steeds worden aangespoord om hun mond te houden, stonden enkelen van hen op die een artistieke taal ontwikkelden om seksueel geweld aan te klagen. Door verschillende strategieën in te zetten — lecture-performance, documentaire, fysieke performance, associatieve beeldverhalen en de interpretatie van de kunstgeschiedenis vanuit een vrouwelijke blik — roepen ze een nieuwe wereld op. Een vrouw die haar mond opentrekt en zichzelf op de voorgrond zet, vervaagt niet. Ze wint aan ruimte.

In de film The Beguiled van Sofia Coppola noemt de gewonde soldaat, gespeeld door Colin Firth, de vrouwen die hem opvangen ‘gestoorde en wraakzuchtige krengen’ op het moment dat ze hem niet langer gehoorzamen, maar zich tegen hem keren. Hij verdenkt de vrouwen ervan dat ze hem willen castreren. Deze tactiek is herkenbaar: door een vrouw een kreng te noemen gelooft ze dat ze haar trouwe, zachte, gedienstige zelf moet worden om te mogen bestaan. De vrouwen in de film laten zich niet intimideren door de gewonde soldaat. Uiteindelijk vermoorden ze hem. Het lijkt alsof vrouwelijk protest mogelijk wordt als de verwijten, scheldwoorden en geweld worden toegeëigend. Dat is wat deze voorstellingen van Schwander, Elagoz en Bianchi zo inspirerend maakt. Er is geen vrees meer voor de meedogenloze vrouw, de sterke bitch, de onverantwoordelijke moordenaar, de non-conformistische slet, de bad trip, de danteske hel, de testo-gel, de revolterende assepoester, de onbeschaafde kat, de onbetrouwbare kunstenaar, de woeste wraakgodin, de deprimerende geilheid. De verdoemde, gedoemde vrouw staat op, protesteert, regeert en heelt.