CASTL – Abattoir Fermé & hetpaleis

Wanneer de zaallichten doven is het akelig donker. Tussen de opening in het theatergordijn verschijnt Lotte Diependale als Marie Katherine – aka Meerkat – Doenkerbos, een iele tiener gekleed in een trui vol vlekken en pluisjes, gevangen in een hoofd waarin duistere, ja, zelfs gewelddadige gedachten huizen. Als voorafspiegeling van wat komen gaat draagt ze in haar handen twee met as gevulde boodschappentassen. Ze woont in een desolaat kasteel aan de rand van het dorp met haar oudere zus Constance, haar nonkel Jul en haar (mormel van een) kat Jonas. “De rest van mijn familie is dood.”

Met die macabere binnenkomer opent CASTL – ondertitel: We hebben altijd in het kasteel gewoond. Het is na Bangerik (2018) en Groezel of Grijsje, het levende Radijsje (2019) de derde samenwerking tussen de Antwerpse jeugdtheaterburcht hetpaleis en de beruchte Mechelse toneelgroep Abattoir Fermé. Regisseur Stef Lernous maakt met deze nieuwe voorstelling voor 8+ een knappe en opvallend trouwe toneelbewerking van We Have Always Lived in the Castle, de laatste en meteen ook bekendste roman van Shirley Jackson (1916-1965). De Amerikaanse auteur van griezelige verhalen als The Haunting of Hill House schreef het boek in een periode waarin ze (onder meer) gekweld werd door pleinvrees.

Arsenicum in de suiker

Net als in de roman is het centrale perspectief in CASTL dat van Meerkat, de jongste telg van de Doenkerbossen (de Blackwoods in Jacksons origineel). Die familie is een van de ‘oudste, rijkste en degelijkste’ van het dorp. Old American money, zulke mensen. Ooit waren ze met zeven, maar enkele jaren geleden legden vier gezinsleden het loodje toen ze met arsenicum vermengde suiker op hun toetje strooiden. De drie anderen kunnen de moordpoging nog navertellen: de brutale Meerkat werd zonder eten naar bed gestuurd, grote zus Constance at sowieso nooit suiker en nonkel Jul bleef ondanks een aantal flinke happen als bij wonder in leven, zij het niet ongedeerd.

Welk verdorven, slecht mens pleegt nu een moordaanslag op bloedverwanten? Al snel belandden de verdachtmakingen op Constance. Zij moest wel de dader zijn, alle feiten wezen in die richting: ze had het gif gekocht, de tafel gedekt, het eten klaargemaakt, ze bleef zelf van de suiker af en waste het suikerpotje na de moord uit met kokend water – naar eigen zeggen “omdat er een spin in zat”. De verdachte omstandigheden deden de geruchtenmolen in het dorp op volle toeren draaien, en verdoken afgunst en haat werden plots zichtbaar. “De dorpelingen haten ons. Ze hebben ons altijd gehaat”, snoeft Meerkat. Sindsdien leven de Doenkerbossen als zondebokken in hun eenzame huis op hun gigantisch landgoed, dat met meters hekwerk en een gesloten poort is ommuurd.

Verstopt achter een façade

Dat huis is het centrale decorelement van CASTL, een imposant bouwwerk van Abattoir-scenograaf en -lichtontwerper Sven Van Kuijk. Het heeft iets weg van de gotisch-victoriaanse spookvilla uit Alfred Hitchcocks Psycho (1960). Hoe langer je naar de constructie kijkt, hoe bevreemdender die wordt. De perspectieven zijn vals en de verhoudingen bizar. Als een stille getuige van de duistere familiegeschiedenis prijkt het afgeleefde gebouw achteraan op het toneel. De binnenkant van deze tempel van vergane glorie krijgen we niet te zien: alle interieurscènes spelen zich in Lernous’ enscenering voor de gevel af. Het is een permanente herinnering aan de façade die de Doenkerbossen hebben opgetrokken. En dus vraag je je af: wat krijgen we niet te zien? En wat wordt er verzwegen? Mogen we het toneeltje dat de Doenkerbossen opvoeren wel geloven? Het is pas op het einde van de voorstelling dat het huis wordt omgedraaid, terwijl we ongeveer gelijktijdig ontdekken wat er zich op die ene noodlottige avond werkelijk heeft afgespeeld.

“Met grof aangezette, maar extreem weldoordachte penseelstreken schilderen Lernous en zijn vijfkoppige cast een rotte, schijnheilige wereld vol eigenzinnige, gekwetste bewoners.”

Meer nog dan in andere Abattoir-voorstellingen zijn de personagetekeningen uitgesproken expressionistisch. Met grof aangezette, maar extreem weldoordachte penseelstreken schilderen Lernous en zijn vijfkoppige cast een rotte, schijnheilige wereld vol eigenzinnige, gekwetste bewoners. In deze theaterbewerking vallen de personages iets vlakker uit dan in Jacksons roman – ze zijn meer poppenkastfiguren dan mensen –, maar er blijven genoeg tegenstrijdigheden en eigenzinnigheden over om hen toch een zekere gelaagdheid mee te geven.

Een eigenaardig ecosysteem

In het kasteel is een nieuw ecosysteem ontstaan, waarin de resterende Doenkerbossen met al hun eigenaardigheden toch vredig kunnen samenleven. Alle drie proberen ze op volstrekt eigen wijze grip te krijgen op hun bestaan. Meerkat is bijvoorbeeld helemaal in de ban van het magische en occulte. Aan de lopende band creëert ze “beschermingen” door artefacten – munten, plukken haar, tanden, oude pleisters… – te begraven op het terrein of door ‘machtige, krachtige woorden’ te kiezen waarmee ze het kwaad uit de buitenwereld kan bezweren. Via een voice-over horen we een aantal keer haar onheilspellende gedachten. Moord is in haar fantasie een valabele oplossing voor de problemen waar ze mee zit. Diependaeles portrettering is tegelijk aimabel – met herkenbare tienergrillen – en angstaanjagend, een bijzonder personage voor een jong publiek om zich wel én niet mee te identificeren.

De zieke, warrige en aan choco verslaafde nonkel Jul (Manou Kersting) probeert dan weer het duistere familieverleden te doorgronden door alles in detail te noteren in zijn paperassen. Maar hoe betrouwbaar zijn zijn herinneringen nog? “Is het echt gebeurd?” vraagt hij herhaaldelijk. Alle zekerheden zijn schijn. In een dikmaakpak gehesen en met een vet Frans accent maakt Kersting van nonkel Jul een minder grijs personage dan de uncle Julian in Jacksons origineel.

Constance, tot slot, is misschien wel de meest tragische figuur van dit bizarre gezin. Janne Desmet speelt haar als een frivole, poeslieve maar ook neurotische people pleaser, die als nieuwe vrouw des huizes alle verantwoordelijkheden op haar bord krijgt. Met een verwrongen glimlach op het gelaat poetst, kookt en verzorgt ze aan de lopende band, zodat er vooral geen tijd overblijft om ook maar een stapje in de buitenwereld te zetten. Het is in het personage van Constance dat Jacksons agorafobie resoneert.

Nen rooien duvel

Meerkat had het al voorvoeld: “Er hangt verandering in de lucht.” En inderdaad, de komst van een exoot verstoort de natuurlijke orde grondig. Halverwege de voorstelling komt neef Sjarel (Bart Hollanders) aankloppen. Zijn vader was ooit net zo rijk als de Doenkerbossen, maar verspeelde al zijn geld. Met geveinsde hulpvaardigheid slijmt Sjarel zich een weg naar binnen. Mondjesmaat werpt deze opportunist pur sang zich steeds meer op als de patriarch die deze microsamenleving naar zijn hand wil zetten en zijn eigen waarden – ‘Geld!’ – wil opdringen. Het lukt hem om Constance volledig om zijn vinger te winden – “’t Is precies papa!” – maar hij botst op het wantrouwen van Meerkat en nonkel Jul. “Ne rooien duvel uit de hel”, dat is hij voor Meerkat. Zijn roodgeverfde nek begint er zowaar bij te roken, en hoe vaker hij het woord ‘geld’ over zijn tong laat rollen, hoe monsterlijker hij beweegt.

“CASTL past perfect in het smoezelige en slobberige Abattoir Fermé-universum, dat al tweeënhalf decennium door outsiders, underdogs en misfits wordt bevolkt.”

Maja Westerveld, een vaste Abattoir Fermé-waarde, vervolledigt als vijfde lid dit gelegenheidsensemble. Haar transformatievermogen is werkelijk imposant. In ijltempo wisselt ze moeiteloos van postuur en accent om zo alle nevenpersonages uit CASTL te spelen. De bemoeizuchtige buurvrouw Madame Hélène, een volledig uitgerookte brandweerman, een pastoor, een slager, een melkboer, een groetenman… Allemaal krijgen ze een volstrekt eigen identiteit, mede dankzij de weelderige kostuums. De Doenkerbossen hebben trouwens wel wat op hun kerfstok staan, maar de zogenaamd normale, welopgevoede, burgerlijke types die Westerveld speelt hebben minstens even vijandige trekjes. Het is de crux van CASTL: de dreiging komt van twee kanten, van binnen en van buiten. De moord op de Doenkerbossen is door een Doenkerbos gepleegd, maar ook de opportunistische dorpelingen zien op een bepaald moment hun kans schoon om de zondebokkenfamilie finaal de afgrond in te stampen. Al krijgen ze de zusjes Doenkerbos niet zomaar klein.

“Dat is hier een zottenkot!” roept neef Sjarel uit. Maar terwijl dat voor hem een onoverkomelijk probleem is, levert het voor het publiek een vette kluif op. CASTL past perfect in het smoezelige en slobberige Abattoir Fermé-universum, dat al tweeënhalf decennium door outsiders, underdogs en misfits wordt bevolkt. Deze nieuwste toevoeging aan dat universum is grillig, griezelig, maar ook exuberant, geestig en kleurrijk. Lernous en zijn team halen werkelijk alle mogelijke theatrale middelen uit de kast om de kinderen en volwassenen in de zaal een heerlijk ongemakkelijk gevoel te bezorgen. Maar – en dat is best bijzonder – wat na afloop van CASTL vooral bijblijft, is de liefde die de twee zussen voor elkaar voelen. Achter de statige façade zit een krachtig kloppend hart.

Jens Dewulf