© Françoise Robert

Leestijd 5 — 8 minuten

The Shadow Whose Prey The Hunter Becomes – Back to Back Theatre

De regel die Scott formuleert is ontstellend eenvoudig: ‘Mensen zijn gewelddadig tegenover diegenen die ze als inferieur beschouwen.’ Vervang ‘mensen’ door ‘subjecten’ en je zit bij de angel die The Shadow Whose Prey The Hunter Becomes stekelig maakt. Het Australische Back to Back Theatre spreekt zich uit over de manier waarop mensen tot object worden gemaakt door verondersteld ‘hogere’ subjecten. De dystopie die het daarvoor inzet maakt ons gevoelig voor hun discours in het hier en nu.

Scott (Scott Price) en Sarah (Sarah Mainwaring) bereiden de vergadering voor. Ze rijden een stapel stoeltjes de bühne op, zetten die netjes naast elkaar en bespreken intussen enkele regels van wellevendheid. Scott waarschuwt er Sarah uitdrukkelijk voor dat je niet in iemands kruis mag grijpen, noch je eigen kruis aanraken, of toch niet in het openbaar. Wanneer het dan wel gepast is om iemand aan te raken, informeert Sarah. ‘Nooit!’ is het ferme antwoord. Waarop Sarah: “En wat als je van iemand houdt?”

Wat we meemaken in deze proloog op The Shadow Whose Prey The Hunter Becomes is een komische herhaling van de manier waarop Price en Mainwaring, twee acteurs met een mentale beperking, wellicht zelf talloze keren zijn aangesproken: instruerend, belerend, paternaliserend. Het effect is grappig, maar The Shadow Whose Prey The Hunter Becomes mikt op meer dan de evidente parodie. De voorstelling rijdt consequent op twee sporen. Het eerste is het in kaart brengen en aanklagen van de ontmenselijkende manier waarop vandaag nog steeds wordt omgegaan met mensen met een beperking. Het tweede reikt veel verder, en is een dystopische voorafspiegeling van het moment waarop  ons – mensen zonder beperking – allemaal datzelfde lot te wachten staat.

Het Australische Back to Back Theatre is een pionier: al meer dan dertig jaar (de eerste performance dateert van 1988) maakt dit ensemble van schrijvers en toneelspelers met een (mentale) beperking theater waarin het, grofweg gezegd, de eigen positie en die van haar leden in de samenleving thematiseert. Back to Back doet dat met activistische impetus, maar tegelijkertijd – en dat maakt dit werk zoveel boeiender dan zelfverzekerd pamflettentheater – met de erkenning dat ‘fighting oppression and injustice’ ook een rommelig proces is vol misverstanden, goede bedoelingen en twijfel.

Zo begint de eigenlijke vergadering, die zich afspeelt in de buurt van Melbourne, met de in Australië gebruikelijke erkenning van de grondrechten van het Aboriginal-volk, maar Simon (Simon Laherty) slaagt er niet in de naam van het betreffende volk juist uit te spreken. Het creëren van een safe space voor de vergadering gebeurt door het vastleggen van een aantal huisregels (‘no personal attacks’) maar ook door het aanbrengen van een knullig strookje tape tussen performers en publiek. Het is nog maar de vraag wie er beschermd dient te worden tegen wie, want in de loop van het stuk is het het (grotendeels) abled publiek dat meermaals zal worden aangesproken in zijn kwetsbaarheid.

Die omkering – disabled bodies objectiveren abled bodies, om zo de act van het objectiveren aan te klagen – gebeurt niet in één richting vanuit ‘de performers’ naar ‘het publiek’,  want ook de performers blijken geen homogeen front te vormen: het zijn wel degelijk individueel verschillende subjecten, die onderling soms wisselende coalities aangaan. Hierin opnieuw een opmerkelijk verschil met veel voorstellingen waarin pakweg ‘de zwarte gemeenschap’ of ‘de LGBTQ-gemeenschap’ nogal snel wordt beschouwd als één en ondeelbaar, terwijl net in dat uitwissen van individuele verschillen een kwalijke essentialisering zit. Wanneer Sarah, die de vergadering moet openen, vergeten lijkt te zijn wat ze wilde zeggen, gaan de mannen vol op het gas. ‘We should empower her’, stelt de ene bezorgd vast. ‘I’m trying to understand the meaning of the word empowerment,’ twijfelt de ander. De hulp van AI-tool Siri wordt ingeroepen om de pijnlijke situatie te ontmijnen: ‘Siri, what to do when a disabled person panics?’

Daarmee verschijnt voor het eerst de technologie in beeld als de grote ‘oplossing’, zeg maar de ‘grote gelijkschakelaar’ van al wat moeilijk, oncategoriseerbaar of onbegrijpelijk is. En opeens begrijpen we waarom Sarah zich verzet tegen het gebruik van de boventiteling die in The Shadow simultaan door spraakherkenning wordt gegenereerd. Het feit dat deze acteurs trager, minder gearticuleerd en dus minder helder spreken dan abled acteurs wordt door de tussenkomst van de computer weggewerkt, weggepoetst. Hun verbale individualiteit wordt algoritmisch gelijkgeschakeld met de ‘normale’ manier van spreken.

Dat spreken zelf, het feit an sich dat ze spreken vanaf een podium, is overigens ook al zo’n act met een dubbele betekenis. Om te beginnen spreken zij in ons bijzijn (dat de performers uitdrukkelijk erkennen, ze zién ons) nogal vaak over ons, zonder dat wij weerwoord hebben. De verdeling van spreekruimte is zoals bekend een verdeling van macht, en in deze situatie (zoals in het merendeel van alle theatervoorstellingen) zitten wij er onmachtig en passief bij, waarmee we de situatie spiegelen die deze acteurs wellicht in het dagdagelijkse leven zo vaak onderaan. Er wordt over hun hoofden gesproken, of er moet hen met nadruk iets worden duidelijk gemaakt, alsof ze kleuters zijn. ‘Use small words’, adviseert Scott aan Simon, wanneer deze ons op een gegeven moment tracht uit te leggen wat er in de vergadering eigenlijk op het spel staat. ‘They don’t get it,’ is het hoofdschuddende antwoord. Ons begripsvermogen is te beperkt.

Wat we dan precies moeten snappen is de tweede, en misschien wel belangrijkste boodschap van The Shadow. Het inzicht komt in de vorm van een voorafspiegeling, een aangepaste vorm van de regel rond geweld en inferioriteit. Want net zoals mensen met een beperking vandaag hun subjectiviteit wordt ontnomen door mensen zonder een beperking, dreigen AI-systemen met een ‘hogere’ intelligentie straks de mensen te koloniseren. Dat plaatst mensen zonder beperking in dezelfde schoenen als die waarin mensen met een beperking nu staan. Het belooft geweld, net als het geweld uit het verleden waarvan eerder in de meeting werd getuigd: misbruik, exploitatie, seksueel geweld. Er zullen volgens de geweldsregel altijd onderdrukkers zijn en onderdrukten – en het tijdperk waarin de valide mens de vanzelfsprekende rol van onderdrukker bekleedde is voorbij. Wat als de definitie van beperking wordt verlegd? Siri: ‘I hurt humans not by being cruel, but by highlighting their limits.’

Wat als menselijke imperfectie uitgewist wordt door technologie, wat als vertraging en falen niet meer kan? Wat als de subjectiviteit wordt vernietigd, niet ‘enkel’ van lichamen die wij vandaag als ‘disabled’ beschouwen, maar ook van alle abled bodies? Omdat ze in het licht van superieure technologie disabled zijn? Sarah neemt alsnog het woord: ‘You will struggle to be understood. You’ll be surrounded by low expectations.’ In dat dystopische toekomstvisioen weten deze performers zich eindelijk, wat betreft behandeling, onze ‘gelijken’, maar bij hen geen spoor van Schadenfreude – de rancune die sommige identiteitsbewegingen niét vreemd is. Integendeel: ze bieden aan ons te helpen, ons te begeleiden in dit moeilijke proces van omgaan met de discriminatie die ons te wachten staat.

En zo, doordat het plots weer helemaal over ons gaat, over ons lot, niet dat van hen, kaatst de emotionele bal efficiënt terug. Het is hun grote verantwoordelijkheidsgevoel, dat zich uitstrekt tot ons allemaal, dat ons via de grote dystopie van de toekomst toch weer laat voelen wat hun lot nog te vaak is: hier, vandaag.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#168

15.05.2022

14.09.2022

Evelyne Coussens

Evelyne Coussens is freelance cultuurjournalist voor De Morgen en verschillende cultuurmedia, waaronder Ons Erfdeel, rekto:verso en Staalkaart. Ze is lid van de grote redactie van Etcetera.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!