© Koen Broos

Leestijd 6 — 9 minuten

The Courage to be Disliked – De KOE

Hoeveel bewustzijn kunnen onze privileges verdragen?

Hoe kijk je naar de werkelijkheid wanneer de wereld en de tijd zich naar jou vormen? Wanneer jouw blik de dominante is? Hoe kijk je dan naar ‘de andere kant,’ de onderkant? In The Courage to be Disliked laat De Koe een vrouw (Natali Broods) aan het woord die vanuit het comfort van de rijkdom haar geprivilegieerde blik op het leven onder haar richt, dat ze met een mengeling van afschuw en interesse observeert.

In een sterk geschreven (Willem De Wolf) en uitmuntend gespeelde monoloog onderzoekt De Koe de ideologie van de allerrijksten en houdt ze tegelijkertijd het publiek een spiegel voor over hoe om te gaan met privileges. Ze doet dit door op verschillende niveaus een aantal tegenstellingen uit te spelen: tussen afstand en nabijheid, kijken en wegkijken, theatraliteit en intimiteit. Het resultaat is een gelaagde voorstelling die ook de blik naar binnen richt en de grenzen van engagement en idealisme in de kunst kritisch bevraagt. 

Livestream

Voor deze digitale voorstelling zetten de makers het relatief nieuwe ‘genre’ van de livestream naar hun hand. In plaats van een klassieke voorstelling te filmen en uit te zenden, kiest het gezelschap resoluut voor een hybride vorm van theater en televisiedocumentaire. Vooraf opgenomen fragmenten worden afgewisseld met scènes die live worden gespeeld in het atelier van de Koe dat voor de gelegenheid is ingericht als opnamestudio. Natali Broods zit in een dieprode zetel belicht door verschillende studiolampen. Achter haar hangen lange witte gordijnen als een soort van coulissen of achterwand. Ze wordt geïnterviewd door Peter Van den Eede. Hij vraagt haar om een voorbeeld te geven van het soort observaties dat ze maakt wanneer ze neerdaalt uit haar New Yorkse appartement. Zo begint de voorstelling met het verhaal van ‘de jongen met de blauwe skijas’ die ze opmerkte op straat terwijl hij gehurkt tussen de geparkeerde auto’s zat. Ze vraagt zich af wat haar het meest aan hem opviel: zijn (te) dure jas of zijn ‘mismaakte’ gezicht, waarvan de armoede af te lezen viel. Ze herinnert zich de manier waarop de jongen rechtstond en een rits gekleurde plastic zakken mee opraapte van de grond, de draaibeweging waarmee hij dat deed, het gewicht van de zakken aan zijn arm. Er schuilt een paradox in de stuitende arrogantie waarmee dit personage haar onderwerpen beschrijft, alsof het niet om mensen maar om beelden gaat, en de bijna poëtische zorgvuldigheid waarmee ze details onder woorden brengt. Hierin ontstaat een ambiguïteit die nodig is om als publiek de gedachtengang van deze verteller te willen blijven volgen.

“Er schuilt een paradox in de stuitende arrogantie waarmee dit personage haar onderwerpen beschrijft, alsof het niet om mensen maar om beelden gaat, en de bijna poëtische zorgvuldigheid waarmee ze details onder woorden brengt.”

De interviewfragmenten waarin Broods haar verhalen met ons deelt – over ‘de vrouw met de koffer in Penn Station’ wiens jasje niet bij haar broek past of ‘de man van kleur bij de pretzelshop’ die ze ziet graaien in een vuilnisbak – worden geregeld afgewisseld met een “blik achter de schermen”. We kijken naar een documentaire van een voorstelling die gaat over de making of van een documentaire. Hiermee kiest het gezelschap voor een metavorm die goed past binnen hun poëtica en die hen toelaat om een aantal gekende ingrepen uit hun theater door te trekken, zoals het uitgestelde begin, de twijfel over wat echt is en wat niet en het omcirkelen van de ‘essentie’ met filosofische passages en anekdotes. Het publiek wordt bijvoorbeeld regelmatig op het verkeerde been gezet over welke fragmenten live zijn en welke niet. Zo blijkt het ‘verhaal van de jongen met de blauwe skijas’ vooraf opgenomen en lijkt de ‘live’ voorstelling pas later te beginnen. Door de monoloog in de vorm van een interview te gieten, ontstaat daarnaast twijfel over hoeveel deze vrouw eigenlijk prijsgeeft van zichzelf. Of etaleert ze met haar zwarte coltrui, naaldhakken en dure zonnebril vooral het iconische beeld van de rijkdom waarvan ze weet dat het mensen doet dromen (‘iedereen wil rijk zijn’). Het personage is zo even ongenaakbaar als de rijkdom zelf, altijd on display maar slechts schijnbaar binnen ieders handbereik.

Wit 

Ook visueel speelt de voorstelling met deze illusie van toegankelijkheid. Witte half-doorzichtige gordijnen creëren op verschillende plaatsen in het atelier extra speelruimtes. Nu eens vormen ze een gang, dan een ruimte waarin een rookpauze wordt gehouden. Tegelijkertijd zijn het ook een soort sluiers die zowel onthullen als verhullen. Wit is trouwens een kleur die op nog plekken terugkeert in de voorstelling: bijvoorbeeld in het smetteloos witte interieur van The Blue White, het restaurant waar het hoofdpersonage iedere donderdag afspreekt met haar vriendin Hannah om hun observaties en verhalen met elkaar te delen, of in haar witte, effen huid waarvan ze weet dat het haar macht is (‘maar helpt haar bewustzijn daarvan de wereld?’ vraagt ze zich af). 

In een vooraf opgenomen fragment zien we Natali Broods rondlopen in het strakke witte interieur van een tentoonstellingsruimte terwijl ze selfies neemt met de ‘kunstwerken’ die er getoond worden: Peter Van den Eede en Willem De Wolf die halfnaakt op de grond liggen en hulpeloos hun armen naar haar uitstrekken. Het wit is onaangetast, maar verhult misschien ook een zekere angst. Zo wordt het interieur van The Blue White regelmatig bijgewerkt om ervoor te zorgen dat het niet vuil of zwart wordt. Ook het hoofdpersonage wil niet aangeraakt worden door de ellende die ze observeert. Ze wil ‘het kijken en niet kijken in één beweging vatten,’ de indrukken toelaten zonder ze echt te laten doorwerken. Hoewel de voorstelling een obsceen rijk personage aan het woord laat, raken De Wolf en co. hiermee ook aan vragen die ons allemaal aangaan: hoeveel bewustzijn kunnen onze privileges verdragen? Kan je je bewust zijn van je voorrechten zonder ook actie te ondernemen, zonder ze op te geven? Ben je anders aan het ‘wegkijken’?

“Kan je je bewust zijn van je voorrechten zonder ook actie te ondernemen, zonder ze op te geven? Ben je anders aan het ‘wegkijken’?”

Idealisme

De Wolf schuwt er niet voor om in zijn tekst ook een kritische blik te werpen op de gecompliceerde positie van de kunsten in dit verhaal. Wanneer we Broods zien rondlopen in de tentoonstellingsruimte vertelt ze in een voice over wat kunst voor haar betekent. ‘Kunst engageert zich voor de andere kant,’ zegt ze, ‘maar bevindt zich aan onze kant.’ Door zich te bekommeren om de verhalen van mensen uit de ‘onderkant’, neutraliseert kunst volgens haar de demonen van de allerrijksten: de angst voor het geweld dat groeit uit armoede en wanhoop. In een volgende scène kijkt Broods samen met Van den Eede naar een kunstwerk dat ze gekocht heeft. ‘Kunst katalyseert het geweld,’ zegt ze, ’en ik koop het terug ter vereffening.’ Het is een pijnlijke en cynische observatie die suggereert dat het idealisme van de kunstenaar impotent is. De economische bovenlaag van de samenleving is immers ook cultureel dominant. Zij bepaalt uiteindelijk de waarden waarnaar mensen hun levens inrichten. De woede van de tegencultuur wordt omgezet in kunst, mode en amusement. Punk wordt gestileerd in een jasje van Chanel, graffiti gerecupereerd in het logo van een bekend stadstheater. 

“De woede van de tegencultuur wordt omgezet in kunst, mode en amusement. Punk wordt gestileerd in een jasje van Chanel, graffiti gerecupereerd in het logo van een bekend stadstheater.”

Waarin ligt volgens De Wolf dan wel het vermogen van de kunst? Misschien net in het proberen begrijpen van de ideologie van de ander. ‘Als je mij wil bestrijden, wat uiteindelijk zal moeten gebeuren, zul je mij moeten begrijpen,’ zegt Broods op een bepaald moment. De Wolf doet in die zin een poging om voorbij de gouden façade van de rijkdom te kijken. In deze zoektocht worden zowel de makers als het publiek regelmatig op zichzelf teruggeworpen. Het resulterende spel legt zo een aantal ongemakkelijke waarheden bloot rond privileges en idealisme. 

Spel

Tenslotte verdient ook Natali Broods lof voor haar acteerwerk. Ze speelt een moeilijke tekst in een niet evidente vorm, maar slaagt erin om het bij momenten groteske dedain van haar personage met naturel en subtiliteit te brengen. Een theatertekst spelen voor een camera levert automatisch spanning op. In het slechtste geval gaat de theatraliteit van de tekst wringen met de intimiteit van de camera en met een soort naturalisme dat kijkers verwachten van film of televisie. De Koe omzeilt dit probleem door de tegenstelling niet uit de weg te gaan, maar net uit te spelen. Op verschillende momenten vergroten de theatraliteit en de literaire kwaliteit van de tekst de afstand tussen het personage en haar omgeving en daar maakt de voorstelling dankbaar gebruik van. Wanneer de camera bijvoorbeeld getuige is van een overleg achter de schermen tussen Broods en Van den Eede over het verdere verloop van het interview, steekt Broods van wal over de tactiele ervaring van het aan- en uittrekken van luxekledij. De toon en de taal waarin ze dat doet staan haaks op de setting van het ongedwongen gesprekje achter de schermen. Van den Eede reageert er wat ongemakkelijk op en ook als kijker voel je de discrepantie. Het resultaat zou gemakkelijk potsierlijk kunnen zijn, maar zorgt er integendeel voor dat het personage van Broods des te meer onthecht lijkt van de realiteit, letterlijk neergedaald als kwam ze van een andere planeet. 

Het is afwachten of en op welke manier De Koe deze voorstelling later zal vertalen naar de scène. Dit digitale experiment doet er in ieder geval naar uitkijken.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 6 — 9 minuten

#163

15.03.2021

31.05.2021

Esther Tuypens

Esther Tuypens is theaterwetenschapper.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!