Geef maar toe. In een wereld die een constante stroom van prikkels op ons afvuurt, willen we allemaal wel eens ontsnappen. Nu de dagen korter worden en de avonden donkerder, lassen sommige van mijn vrienden alleszins even een sociale pauze in. ‘Geen café voor mij vanavond,’ zei één van hen vorige vrijdag. ‘Ik ga in winterslaap.’

Doorgaans nemen we zo’n zelfopgedrongen retraite niet zo serieus. Het hoofdpersonage in Ottessa Moshfeghs roman My Year of Rest and Relaxation doet dat echter wel. Haar fascinerende keuze intrigeert en moet ook tot de verbeelding van Matilde Casier, Eliza Stuyck, Lilith Pas en Colette Goossens hebben gesproken. Het viertal – samen OTTESSA – verwerkte Moshfeghs boek tot een theatervoorstelling.

Het hoofdpersonage is op veel vlakken bevoorrecht – knap, hoogopgeleid en succesvol – maar verloor op korte tijd haar beide ouders en zit gevangen in een even uitzichtloze als ongezonde knipperlichtrelatie. Ze wil terugkomen als zichzelf, maar toch anders, met vernieuwde cellen, gezalfde wonden, stompere emoties en genezen pijnen. Na een jaar slaap zal ze dus bevrijd ontwaken.

“Na een jaar slaap wil ze terugkomen als zichzelf, maar toch anders, met vernieuwde cellen, gezalfde wonden, stompere emoties en genezen pijnen.”

OTTESSA neemt grotendeels de papieren personages over. Zo wordt elke actrice één rol aangemeten. Om beurten introduceren ze zich aan het publiek. In dikke witte bontjas, felrode sokken en zilveren stiletto’s betreedt Matilde Casier als eerste het podium – vierkant, zwart en als een hemelbed door zwarte en witte gordijnen omringd. Ze maakt aanstalten om te spreken, maar doet dat niet meteen. Op haar gezicht zit een mysterieus lachje, alsof ze iets ondeugends van plan is. ‘Ik heb iets beslist,’ deelt ze ons mee. ‘Ik ga één jaar lang slapen. En als ik weer wakker word, dan ga ik veranderd zijn.’ Vervolgens nestelt ze zich neer op de zwart lederen divan rechts voorin op scène. ‘Slaapwel.’

Dan komt Lilith Pas op. Haar naaldhakken klinken luid op de toneelvloer. Ze kijkt Casier en het publiek analyserend aan. Dan wijst ze naar het slapende lichaam. Zonder woorden en in alle anonimiteit verdwijnt ze weer. Het contrast met Eliza Stuyck is groot: zij stormt immers springend en met een luide gil op de scène. Stuyck draagt een opvallende outfit vol zilveren pailletten; ze praat veel en luid. Haar ge-yap laat Casiers personage onverschillig – zij wil immers gewoon slapen. Wie Moshfeghs boek heeft gelezen, herkent haar meteen als Reva – de (zelfverklaarde) beste vriendin van het hoofdpersonage. Colette Goossens, uitgedost in witte doktersjas met hemelsblauwe bril en kobaltblauwe ballerina’s, speelt Dokter Tuttle, een omstreden psychiater die zonder moeite zware medicatie voorschrijft.

Doorheen de voorstelling doorloopt Casier verschillende slaapstadia. Initieel blijft ze nog overwegend slaap- en rusteloos, vooral door toedoen van Reva’s bezoekjes. Met de intrede van Dokter Tuttle – en dus ook de intrede van (zwaardere) slaapmedicatie, valt ze geleidelijk in diepe slaap. Nóg meer downers, waarvan de namen door Tuttle worden uitgesproken op de maat van steeds luider wordende techno-beats, doen de REM-slaap aanbreken. Op dit moment ontketent zich op scène zelfs als het ware een rave, met flikkerende lichten, repetitieve dansmoves en maskers die duidelijk producten van het onderbewuste zijn.

© Ilse Philips

© Faber Mahieu

© Ilse Philips

© Nana Vaneessen

Het boek volgt grotendeels eenzelfde gefaseerd verloop – maar uitgestrekt over een veel langere periode. Analoog aan de theaterbewerking verzinkt het hoofdpersonage steeds dieper en drijft ze steeds verder van de wereld weg, afhankelijk van de medicatie die ze slikt. Vooral de fictieve drug Infermiterol, die leidt tot lange black-outs, heeft een grote invloed. Telkens wordt ze na drie dagen wakker tussen sporen van haar slaapwandel-escapades: foto’s uit nachtclubs, half opgepeuzelde midnight snacks en verdwaalde glitters. Uiteindelijk laat ze zich in haar appartement opsluiten. Een bevriende kunstenaar (op het eerste zicht afwezig in het stuk van OTTESSA) brengt haar eten en drinken – in ruil voor de volledige controle over haar lichaam tijdens haar bewusteloze periodes.

“De afstandelijke toon van de interventies waarin verteller Pas de ontwikkelingen op scène becommentarieert, onderbreken de flow van de scènes, die ik toch liever vloeiender had gezien, zoals het natuurlijke proces van in slaap vallen.”

Eén jaar slaap wordt door OTTESSA tot één uur teruggebracht. Om de chronologie van het verhaal te behouden, worden twee middelen ingezet – met wisselend succes. Ten eerste creëert OTTESSA door middel van slim lichtwerk een illusie van verstrijkende dagen. Een parallellogramvormige lichtvlek beweegt langzaam over het slapende lichaam van Casier, zoals de zon door een raam in een slaapkamer naar binnen schijnt en doorheen de dag van oost naar west glijdt. Het licht pulseert zacht, steeds oplichtend en weer dimmend. Daarnaast is er de verteller Lilith Pas, die elke nieuwe slaapfase van uitleg voorziet. Maar hoewel zo’n rol doorgaans helpt om het verhaal te verduidelijken, werkt deze hier toch ook dissociatie in de hand. De afstandelijke toon van de interventies waarin Pas de ontwikkelingen op scène becommentarieert, onderbreken de flow van de scènes, die ik toch liever vloeiender had gezien, zoals het natuurlijke proces van in slaap vallen.

Op het einde neemt Pas plots wel een actieve rol aan. Voordat Casier een finale slaap ingaat, richt ze zich voor het eerst rechtstreeks tot haar. ‘Ik heb een contract meegenomen,’ zegt ze. ‘Voor het geval er iets misgaat of je je bedenkt.’ Slechts hier, op vijf minuten van het einde van de voorstelling, krijgen we een hint over wie ze echt is – althans wie het boek las. Is Pas eigenlijk de bevriende kunstenaar waaraan het hoofdpersonage zich uiteindelijk overlevert? Dan zou OTTESSA dus niet zomaar Moshfeghs verhaal theatraliseren, maar ook het werk van de kunstenaar uit het boek voltrekken.

Het meest prikkelende moment van de voorstelling vindt plaats wanneer de vierde muur wordt doorbroken. Wanneer Pas de slaapster definitief alleen wil laten, uit Casier heel even een schrik voor eenzaamheid. ‘Blijf je dan niet kijken? Houdt er niemand mij dan in het oog?’, vraagt ze. ‘Daar zijn mensen voor,’ antwoordt Pas. ‘Ze zitten in het donker. Ze willen graag anoniem blijven. Maar ze kijken.’ De perverse houding die de bevriende kunstenaar ten opzichte van het lichaam van de slaapster krijgt, wordt in de theaterzaal verdubbeld, met het publiek als medeplichtige. Even voel ik een opening om na te denken over mijn eigen blik als kijker, en in hoeverre die even dominerend, beheersend is als die van de kunstenaar. Maar deze opening is te kortstondig, en ik blijf met een vraag achter: had ik als toeschouwer niet meer kunnen bespeeld worden, meer kunnen worden geconfronteerd met het mogelijke perverse gewicht van mijn eigen aanwezigheid, die in een theater even onzichtbaar als onmisbaar is?

“De perverse houding die de kunstenaar ten opzichte van het lichaam van de slaapster krijgt, wordt in de theaterzaal verdubbeld, met het publiek als medeplichtige.”

Ook Reva mist op het podium diepgang. Ze lijkt immers slechts een bijrol te spelen, als bezorgde, ietwat irritante vriendin die de slaapster wakker houdt. In de roman is Reva echter een veel belangrijker figuur, iemand die – anders dan het hoofdpersonage – altijd heeft moeten vechten voor wat ze heeft. Ondanks de onverschilligheid van de slaapster blijft ze dan ook proberen, al krijgt ze nooit een ‘I love you’ terug.

Ottessa Moshfeghs My Year of Rest and Relaxation eindigt in september 2001, net na 9/11. Reva – die in één van de torens werkt – overlijdt bij de aanslag. Maar het hoofdpersonage, ondertussen al drie maanden terug wakker, is er niet bijzonder door geraakt. Wanneer ze kijkt naar de live-beelden van de gebeurtenis, ziet ze uit één van de torens een vrouw springen – Reva? – en contempleert ze over de ‘schoonheid’ van het tafereel. Ze is in haar finale onverschilligheid geslaagd. De vraag is echter of ze ooit écht zal ontwaken – en het is Reva’s personage die haar (en ons) die spiegel genadeloos voorhoudt.

“Een goed uitgewerkte Reva had de voorstelling met veel meer symboliek kunnen opladen.”

Een gemiste kans dus voor OTTESSA, want een goed uitgewerkte Reva had de voorstelling met zo veel meer symboliek kunnen opladen. Denk aan de felrode kousjes van Casier en de blauwe accessoires van Tuttle. Deze zeldzame kleuraccenten springen meteen in het oog tegen het zwart-witte decor en lijken niet toevallig gekozen. Ze doen bijna onvermijdelijk aan The Matrix denken. Daarin wordt Neo voor een keuze gesteld: neemt hij de blauwe pil, dan kiest hij de waarheid en het leven klaarwakker in de ogen te kijken, hard en confronterend; neemt hij de rode pil, dan zal hij leven in sluimerstand, zorgeloos maar afgeschermd van de realiteit, in een illusoire droom waarin de scherpte van de wereld nooit nog snijdt. Eigenlijk schotelt Ottessa Moshfegh ons een vergelijkbare keuze voor. In het boek is het dan ook duidelijk: waren ze in The Matrix, dan nam Reva de blauwe en Casier de rode pil. Maar in de voorstelling van OTTESSA gaat deze krachtige gelaagdheid helaas verloren.

Rest & Relaxation biedt nu en dan fascinerende momenten, zoals wanneer de vierde muur tussen Casier en het publiek wordt doorbroken, en de spanning tussen controle en overgave zichtbaar wordt. Toch komt deze breekbare interactie te laat en duurt ze te kort, waardoor het nooit écht beklijvend wordt. Ook Reva’s personage – die in de roman juist een spiegel biedt voor de vlucht in zelfdestructie van de hoofdpersoon – blijft te oppervlakkig. De voorstelling prikkelt vooral esthetisch, maar voelt op cruciale punten conceptueel onvolledig aan.