Tien jaar na haar debuutfilm, het veel toegankelijkere Rosie, heeft Patrice Toye een strenge tweede film gemaakt. Een film die dermate het centrale thema ervan – een man die voor een andere identiteit kiest om dan met hangende pootjes terug te keren – omhelst dat hij zelf wat wereldvreemd aandoet. Ik was eerlijk gezegd verrast dat zo’n compromisloze film nog gemaakt kan worden in Vlaanderen. Want het populisme is in de Vlaamse filmwereld troef. De zaak Alzheimer, Los, Loft en een serie mindere films zijn puur in functie van het publiek gemaakt, het zijn niet meer of minder dan ‘crowdpleasers’. (N)iemand daarentegen – de titel lijkt het al te suggereren praat niemand naar de mond, en gaat zijn eigenzinnig weggetje.

(N)iemand is nochtans allesbehalve artistiekerige navelstaarderij: de film behandelt een thema zo oud als de beschaving zelf, waarvan de kern al terug te vinden is in de Odyssee van Homerus. Hij vertelt zelfs in een notendop hetzelfde verhaal, zij het niet als Hollywood-blockbuster zoals bij Homerus, maar tot zijn absolute essentie herleid. Tomas (Frank Vercruyssen) leidt een schijnbaar onbezorgd leventje, maar hij doorziet de uiterlijke schijn van zijn bestaan. Hij heeft een mooie vrouw (Sara De Roo), maar verwacht elke morgen een briefje op zijn bed te vinden met de mededeling dat ze hem verlaat. Hij worstelt met zijn identiteit, met de rol van goede echtgenoot die hij moet spelen. Hij plant een ontsnapping uit zijn schijnleven en verbergt daarvoor de nodige documenten in een (nooit gelezen) boek in de bibliotheek. Van een brand maakt hij handig gebruik om zich dood te laten wanen en een ander leven te beginnen.

Dat is het eerste deel van het scherp in drie opgedeelde (N)iemand. De toon wordt meteen gezet in de openingsscène, wanneer we een monoloog horen (eigenlijk een gesprek tijdens een feestje met Tomas) over de triviale perikelen van een man (Wim Willaert). Die weidt uitvoerig uit over de carport die hij heeft laten bouwen maar die te klein blijkt voor de 4×4 van zijn vrouw (of haar rijkunst). Een monoloog die eindigt wanneer de man moet toegeven dat zijn huwelijk compleet mislukt is. Tomas lijkt een heel andere figuur, hij is niet de slaaf van het doodgewone burgerbestaan. Hij is een buitenstaander op zijn werk, lijkt zelfs afwezig in zijn huwelijk. Hilarisch is de dialoog met een gebaarde man in een lift, waarin Tomas alle nadelen van zo’n kingewas dik in de verf zet. Terwijl hij zelf met een verwilderd exemplaar rondloopt! Het tekent de innerlijke afstand die hij tegenover zichzelf genomen heeft. De outsider Tomas kiest er dan ook voor om uit zijn schijnleventje te stappen, om ‘echt’ te gaan leven.

Na alle schepen achter zich verbrand te hebben, trekt Tomas op avontuur, uiteraard naar een tropisch eiland. Een cycloop, of nog beter, Circe, is daar echter niet te vinden voor onze Odysseus, integendeel: het wordt een bittere teleurstelling. Er is letterlijk niets te doen in het paradijs, hijzelf is er de enige toeristische attractie, en verder heerst er alleen werkloosheid. Zijn droom krijgt nachtmerrieachtige kanten wanneer de lokale bevolking en zelfs de natuur zich tegen hem keren.

In het derde, meest imponerende deel van de film keert Tomas terug naar Sara, zijn Penelope, die intussen – we zijn dan vijf jaar later – hertrouwd is. Uiteraard schrikt ze en wordt ze kwaad wanneer ze hem herkent: ‘Je bent dood, gedraag je dan zo.’ Ze gaat hem, die als haveloze bedelaar (alweer zoals Odysseus) arriveert, opsluiten in een kamertje. Ze behandelt hem als een gevangene, en dan als haar geheime minnaar. Dit deel is bijzonder sterk, onder meer omdat de vrouwenfiguur, met al haar angst, wraakgevoel en passie, ten volle uitgewerkt wordt. Vercruyssen en De Roo kunnen in deze confrontatie het volle pond van hun talent geven. Dit spel van kat en muis blijkt uiteindelijk – zo ontdekt Tomas na een bezoek aan Sara’s nieuwe vriend (Koen De Graeve) – toch een liefdesspel. Want de twee waren, en zijn dat na vijf jaar nog steeds, verliefd op elkaar. Ondanks alles.

Het scenario van (N)iemand is van de regisseuse zelf en van de Noorse scenarist Bjorn Olaf Johannessen. Het won de NHK International Filmmaker Award 2006 op het Sundance Film Institute Festival, dat is opgericht door acteur Robert Redford en is uitgegroeid tot een broeikast waar andere en betere manieren van filmmaken uitgetest kunnen worden als alternatief voor de clichématige Hollywoodiaanse (of Vlaamse) doorsneefilm. Wim Wenders zette zich achter het scenario, en de films van Michelangelo Antonioni waren voor Toye een voorbeeld tijdens het maken van de film. En die invloed is, op positieve manier, ook in de film terug te vinden.

(N)iemand is een film waarin weinig gesproken wordt en het landschap of decor een grote rol speelt. De villawijk uit het eerste deel, de vervallen bar en het troosteloos weergegeven eiland uit het tweede deel, het verouderde modernistische studentenverblijf en de vervreemdende omgeving waarin Sara Tomas onderbrengt in het derde deel zijn net zo goed personages als Sara en Tomas. De camera neemt dan ook constant afstand van de personages om de omgeving te laten meespelen, zelfs in het ‘huis clos’ van het studentenverblijf, waar de twee personages oog in oog staan. Je zou kunnen denken dat dit meest dramatische deel van de film makkelijk te vertalen zou zijn in een voorstelling van tg STAN, maar dan vergeetje de essentiële rol die de omgeving speelt.

(N)iemand is een film die zich niet opdringt (wat Loft wel doet, ongeloofwaardige plotwendingen incluis). Dit is een film die je laat meedenken en -voelen, gedraaid in een rustig tempo, en met een fraaie kadrering van het vervreemdend decor. Maar het is ook een film die erin slaagt een mythische laag los te maken bij de kijker. De film raakt een thema aan waarmee iedereen wel vertrouwd is (of zou moeten zijn): het idee om uit de dagelijkse sleur te stappen, een nieuw leven te beginnen, om het allemaal anders en beter te doen. Het idee, kortom, dat het leven een verhaal is waarvan je een betere versie kan schrijven.

‘(N)iemand is een verhaal over foute beslissingen genomen uit eenzaamheid en onvermogen zich te uiten. Zijn (Tomas’, mh) vlucht is in werkelijk heid slechts een futiele poging om zichzelf te ontvluchten’, beweert het persdossier op moralistische toon. De film doet mij eerder geloven dat die futiele poging nu net nodig was opdat Tomas en Sara elkaar werkelijk zouden vinden. In de eindscène – die je zoals in een film van Antonioni op allerlei manieren kan interpreteren – zie je een letterlijk en figuurlijk bevrijde Tomas een idyllisch groene parkheuvel af wandelen. Als een Homerische antiheld die na lange omzwervingen eindelijk thuis is.

Marc Holthof

(N)iemand van Patrice Toye met Frank Vercruyssen, Sara De Roo, Koen De Graeve, Wim Willaert, Els Olaerts, Stijn Van Opstal, Muzaffer Özdemir, Nicholas Beveney, Charlotte Vandermeersch, e.a.