Het witte blad. Het niet kunnen schrijven, spreken. Het zichzelf niet kunnen uitdrukken. Zit er een rijke gedachtenwereld verzegeld achterin de keel van de stomme/de verstomde? Of is zijn hoofd, om welke reden dan ook, te verward, te zeer gevuld met een raadselachtige leegte, waardoor er geen ruimte overblijft om wat dan ook uit te drukken? Spreken is je adem moduleren met je stembanden en je mond, op zulke manier dat de klanken die hoorbaar zijn tot buiten de randen van je eigen lichaam, door anderen worden herkend als woorden, zinnen, observaties, gedachten – waar zij vervolgens op kunnen reageren en een gesprek kan ontstaan. Praten doen we enkel al uitademend; inademen onderbreekt de doorlopende tekst met spaties, punten, komma’s, een witregel.

Maar wat als de hele bladspiegel dus blank blijft staan? Met zijn nieuwe, briljante solo, die onlangs in wereldpremière ging op het Kunstenfestivaldesarts, doet Boris Charmatz een speculatief voorstel voor een nieuw soort dans. Een ‘muette’ is een verstilde vorm, zonder muzikale ankerpunten, waardoor het lichaam van de danser voortdurend zelf op zoek moet naar klankkleuren, ritmes en texturen. De geluiden die het daarbij maakt zijn dankzij de omringende stilte extra hoorbaar: het slepen met de voeten, een plotse sprong, handen die over de bezwete borst wrijven, het in- en uitademen dat verzwaart naarmate de inspanning en vermoeidheid toenemen. Een muette is fundamenteel een solodans. Dit zou niet veranderen mochten meerdere lichamen haar tegelijk uitvoeren, en wel omdat ze in de eerste plaats isolement uitdrukt, en plein publique, een onvermogen om te communiceren alsook de singuliere worsteling met dat onvermogen. De bewegingen van het hele danserslichaam vertrekken steeds vanuit de mond, die wel wil spreken, niets liever wil dan spreken, maar daar maar niet toe komt. De aanhoudende nadruk op het proberen, het falen, het opnieuw proberen, maakt – samen met alle andere genoemde eigenschappen – van de muette wellicht de meest beckettiaanse van alle dansvormen.

Yves Godin, de lichtontwerper van Muette, vulde de nok van de Kaaistudio’s van voor naar achter met een strook van meer dan twintig SOX-lampen, een bijzonder gegeerde lichtbron in podiumland. Binnenin een natriumlamp wordt gas verhit, wat een donkerroze gloed voortbrengt die minutenlang transformeert in een steeds intenser oranje. Het licht heeft de unieke kwaliteit alle andere kleuren in het spectrum op te eten: waar eerst blauw, rood of groen was, zie je nu enkel nog schakeringen van hetzelfde oranje. Dit vervreemdende, abstraherende, bijna buitenaardse effect treedt al op bij één lamp, maar Godin versterkt het nog door een ongezien aantal exemplaren te gebruiken. Die dompelen ook het publiek mee onder in hun gloed, voeren de hele zaal langzaam weg van het hier en nu.

“Indrukwekkend hoe Charmatz virtuoos van gedaante kan verwisselen op een manier die we eerder met de acteerkunst zouden associëren. De volle inzet van mimiek en gestiek contrasteert sterk met de norm van de performatieve neutraliteit in de hedendaagse dans.”

Het eerste beeld is dat van een gestraft kind. Charmatz, 53 jaar oud, steekt diagonaal de scène over om in stilte achteraan in de hoek te blijven staan. Aan het niet kunnen gaat het niet mogen spreken vooraf. Het moeten zwijgen. Waarschijnlijk kan je een kind niet grootbrengen zonder gebruik te maken van de wortel én de stok. Van een opvoeding gaat in het beste geval zowel een socialiserende als subjectiverende werking uit: het kind krijgt voldoende talige en sociale skills aangeleerd om deel uit te maken van een maatschappelijke orde, waar het tegelijk een geheel eigen, kritische verhouding toe ontwikkelt. De straf waar we naar kijken krijgt echter een onnodig wreed en daardoor pervers karakter wanneer het oranje jongetje in de oranje hoek een voor een zijn kleren uittrekt, tot hij er met de billen bloot staat. De opvoedingsdwang dient hier geen enkel emancipatorisch doel meer, maar slaat om in pure, traumatiserende macht-om-de-macht. Wie mondig is of dat had kunnen zijn, wordt monddood gemaakt.

Muette toont een klein uur lang verschillende facetten van verstomming. Het gestrafte kind transformeert in een speelse jongen die zich in ongemakkelijke bochten wringt terwijl hij de speekselbal op zijn lippen intact probeert te houden. Doordat het vlies, hoe dun en breekbaar ook, de mondholte afsluit, moet hij noodgedwongen in- en uitademen via de neus. Even later zien we Charmatz beide handen in de vrijgekomen mond stoppen, alsof hij er de woorden uit probeert te sleuren, met een wilskracht die aandoenlijk is. Het lichaam van de stomme lijkt wel voortgestuwd door een stortvloed van gedachten, die er stuk voor stuk naar streven om uitgedrukt te worden. Je leest het af aan de onmachtig op en neer bewegende lippen, de paniekerige handen, de geluidloze schreeuw die zich in het gezicht aftekent. Ook zijn toevluchten tot de gebarentaal mislukken: de handgemaakte mededelingen zijn te overhaast en onsamenhangend om begrepen te kunnen worden.

Het is indrukwekkend om te zien hoe Charmatz virtuoos van gedaante kan verwisselen op een manier die we eerder met de acteerkunst zouden associëren. De volle inzet van mimiek en gestiek in Muette contrasteert sterk met de norm van de performatieve neutraliteit in de hedendaagse dans. Om de abstracte, eigen zeggingskracht van beweging en choreografie te vrijwaren, tracht het gelaat van de danser zich doorgaans in een zo uitdrukkingsloos mogelijke plooi te leggen.

“Terwijl Charmatz – met zijn 53 jaar oude maar perfect afgetrainde danserslichaam – schaamteloos aan zijn penis pulkt, het zweet uitwrijft over zijn billen, zijn aars, zijn scrotum, vraag je je af: is Muette validistisch? Is de muette validistisch?”

@César Vayssié

@César Vayssié

@César Vayssié

De fysieke metamorfoses in Muette transporteren wel een vaak gestelde, identiteitspolitieke vraag naar het domein van de hedendaagse dans. ‘Wie mag wat spelen?’ wordt hier: ‘wie mag wat dansen?’ ‘Welke bewegingen behoren wie toe?’ Een mannenlichaam dat kinderlijkheid oproept, doet onvermijdelijk denken aan volwassenen met een verstandelijke beperking, een indruk die nog versterkt wordt door de suggestie van motorische storingen en vormen van sociaal onaangepast gedrag. Terwijl Charmatz – met zijn 53 jaar oude maar perfect afgetrainde danserslichaam – schaamteloos aan zijn penis pulkt, het zweet uitwrijft over zijn billen, zijn aars, zijn scrotum, vraag je je af: is Muette validistisch? Is de muette validistisch?

Daarvoor voelen de bewegingen toch te persoonlijk aan, te singulier; niet als generische afbeeldingen van andermans beperkingen. Maar het blijft een fragiel evenwicht. Een manier waarop Charmatz de theatrale representatie tracht te doorbreken is door scores uit te voeren waarin het lichaam zijn eigen obstakels opwerpt. Bijvoorbeeld: dans zo lang mogelijk zonder de speekselbel te doen barsten. Of: herhaal eenzelfde bewegingssequens tot je je adem niet meer kan inhouden, en doe dit een tiental keer na elkaar met telkens nieuwe sequensen. In plaats van fysiek ongemak en beperking voor te stellen, zijn de bewegingen – minstens ten dele – reacties op de hachelijke situatie waarin het lichaam zichzelf heeft gemanoeuvreerd.

Muette biedt geen enkele uitweg uit het gedanste isolement, hoogstens een paar korte momenten van verlichting en ontlading. Bijzonder ontroerend is het om Charmatz met de knieën op de grond te zien rusten, de ogen gesloten, terwijl zijn handen langzaam migreren van de buik over de torso naar de tepels, waar ze met duim en wijsvinger twee ogen uitbeelden. De innerlijke rust en aandacht die uit deze vloeiende bewegingen spreekt, steekt schril af tegen de crisismodus van al wat daarvoor en -na komt.