© Irina Lavrinovic & Asher Lev

Sébastien Hendrickx

Leestijd 6 — 9 minuten

Ms. 5G & The Respiratory Machine – Irina Lavrinovic & Asher Lev

Zoom-performance voor een zieke samenleving

Hoe bouw je vandaag in godsnaam aan een voorstelling? En hoe toon je die aan een publiek? De theaters zijn dicht, voorlopig ook nog voor podiumkunstenaars die hongeren naar repetitietijd. Irina Lavrinovic en Asher Lev maakten van de nood een deugd en werkten van thuis uit aan een bizarre Zoom-performance.

Het Brusselse kunstenaarskoppel had in maart en april een paar artistieke residenties in de agenda staan – dat zijn fel gegeerde werkweken met technische ondersteuning – tot de lockdown roet in het eten strooide. De twee bouwden de eigen living om tot een repetitieruimte en presenteerden anderhalve maand later Ms. 5G & The Respiratory Machine. Het ging niet om een adaptatie van een voorstelling die eigenlijk bedoeld was voor een theaterpubliek, maar om een nieuwe creatie van een 45-tal minuten die zich doelbewust tot haar digitale, publiek-private omgeving verhield.

Zoom-toeschouwerschap

In een mooi essay dat hij enkele jaren geleden voor dit blad schreef, reflecteerde Julien Bruneau over toeschouwerschap: ‘Volgens mij is elk kunstwerk niet alleen een voorstel rond wat kunst kan zijn, maar evengoed een voorstel rond de rol en activiteit van de toeschouwer. Hoe word je in een voorstelling uitgenodigd om te kijken, te voelen en te denken?’ Net zoals bij elke voorstelling moet je ook bij de aanvang van Ms. 5G & The Respiratory Machine nog ontdekken welk soort toeschouwer je er kan zijn. Toch is een substantieel deel van gelijk welke vorm van toeschouwerschap gestoeld op conventies. De laatste weken ben ik willens nillens meer vertrouwd geraakt met de conventies van een Zoomcall dan die van een theaterzaal…

Wanneer ik de mozaïekruimte binnenga, zijn er al een tiental gezichten netjes verdeeld over mijn scherm in stilte aan het wachten. Een man stelt zichzelf voor en heet iedereen welkom. Onze microfoon muten we best, vertelt hij. De camera kan beter blijven aanstaan. Die laatste suggestie volg ik niet. Na tientallen Zoomcalls, waarbij er naast de raampjes met zicht op andere kamers ook steeds dat spiegeltje is waarin ik mijn eigen kamer en gezicht gereflecteerd zie, snak ik naar het oude, analoge donker van de theaterzaal. Daar kon ik heerlijk onzichtbaar zijn.

Liveness

Mijn scherm schakelt met een vingerknip van het wachtmozaïek naar een livegestreamde woonkamer. Eindelijk. De voorstelling is begonnen. De ruimte waarin ik binnenkijk is niet enkel afgebakend door het filmkader; de gebogen houten lijst die de kamer in twee deelt roept op een ontroerend knullige manier het interieur van een schouwburg op. Op het ‘voortoneel’ staat een grote constructie met door elkaar heen geslingerde rode, blauwe en groene plastic buizen. De bizarre sculptuur – die even later het ademhalingsapparaat uit de titel blijkt te zijn – tovert de doodgewone living om tot een fictieve ruimte. Al snel verschijnt een halfnaakte Lev in beeld, en kort daarna Lavrinovic, op wiens beschilderde voorhoofd ‘5G’ te lezen staat. Zo hebben we meteen ook de andere helft van de titel geïdentificeerd.

Ik weet: het tafereel speelt zich op dit eigenste moment af in een appartement ergens in de stad waar ik woon. Toch ‘voelt’ het niet zo. Had dit niet evengoed een opname kunnen zijn van een voorstelling in plaats van de voorstelling zelf? In zijn gelijknamige boek uit 1999 muntte de theaterwetenschapper Philip Auslander de term liveness. Hij vroeg zich af wat het statuut was van live performance in een cultuur gedomineerd door massamedia. Wat mis ik meer dan twintig jaar later bij het kijken naar deze Zoom-performance? Voor live tv-verslaggeving is louter gelijktijdigheid nodig. Theatrale liveness daarentegen lijkt het maar moeilijk te kunnen stellen zonder een gedeelde analoge ruimte, zonder minimale fysieke nabijheid. Starend naar het oplichtende scherm van mijn laptop ervaar ik in de eerste plaats ervaringsarmoede. Zoom killed the theatre star.

© Irina Lavrinovic & Asher Lev

Functioneel naakt

Tijdens het nagesprek merkt iemand op dat het geluid van een publiek dat zich stil probeert te houden tijdens een voorstelling een belangrijke component is van de live ervaring in een theater. Met Zoom bots je wat dat betreft op een technologische grens: het platform laat telkens maar één geluidsbron tegelijk toe. Je kan er dus onmogelijk samen stil zijn.

Toch kan Ms. 5G & The Respiratory Machine niet zonder deze vorm van mediatie; ze zet deze onder hoogspanning door expliciet in te breken op de privacy en intimiteit van het koppel en het huis. Wanneer de twee zich uitkleden, dan is de impact van hun naaktheid fundamenteel verschillend van die van een naakt lichaam in een theaterzaal, en niet alleen omdat de camera hun huid soms schijnbaar dichterbij brengt. Op het toneel wordt naaktheid als fysiek teken sociaal én juridisch perfect getolereerd. De doorsnee theaterliefhebber kijkt er nauwelijks nog van op. Maar hoe verhoud je je ertoe in deze virtuele omgeving? Voor de duur van een call koppelt Zoom telkens verschillende private ruimtes aan elkaar – kunnen we zo’n optelsom wel enigszins beschouwen als een publieke ruimte? Om welk soort publieke ruimte gaat het dan? En welke regels gelden er in dit specifieke geval?

Samenzweringstheorieën en genrefictie

De titel en het opzet van de performance suggereren een verhaallijn. De kernelementen daarvan plukten Lavrinovic en Lev rechtstreeks uit de geglobaliseerde actualiteit: de pandemie, het huis clos veroorzaakt door de lockdown, het tekort aan beademingstoestellen, de massale sterfte, de wijdverspreide doembeelden van de toekomst, de wilde speculaties rond de gezondheidsrisico’s van het 5G-netwerk,… De narratieve verbanden die de voorstelling legt, doen denken aan samenzweringstheorieën en diverse vormen van genrefictie.

Ms. 5G manifesteert zich duidelijk als een dominatrix. Met haar geverfde gezicht dichtbij de camera spreekt ze het publiek rechtstreeks toe: ‘this is only the first level…’ In haar uitdagend ironische toon schemert een wreedheid door die wel past bij haar exuberant roodgeschilderde mond: een clown leunt toch altijd dichter aan bij de horror dan bij de komedie. Voor haar stemloze mannelijke tegenhanger heeft ze vooral bevelen in petto: ‘faster Asher, faster!’ Tijdens een groot deel van de voorstelling kronkelt de naakte man spastisch over de vloer terwijl hij met steeds meer moeite luid in één van de buizen blaast. Aan het andere uiteinde van de sculptuur hangt een witte ballon die zich schoksgewijs vult. De uitputting van de ene betekent het overleven van de andere, zo lijkt het. Of liever van de anderen, want de lucht is zowel voor Ms. 5G bedoeld, die de ballon met volle teugen leegzuigt, als voor de foetus die langzaam binnenin haar groeit. Lavrinovic houdt haar bolle buik aanvankelijk bewust buiten het filmkader. De plotselinge ontdekking van haar zwangerschap doet de vragen rond privacy en het publieke karakter van de Zoom-ruimte helemaal terugkeren…

Als metafoor was adem altijd al dubbelzinnig: hij trekt zuurstof binnen in het lichaam en voert koolstofdioxide af. Toch kan je met mond-op-mondbeademing een mensenleven redden. Sinds de komst van mondmaskers in het straatbeeld nam deze ambituïteit nog verder toe. Adem geeft maar neemt ook levens via de minuscule druppeltjes waarmee hij het coronavirus verspreidt. De adem van de andere inademen is net in deze periode daarom een krachtig beeld. Terwijl ze de man steeds dwingender aanspoort om harder te blazen, neemt Ms. 5G plots de iPhone-camera vast die het tafereel filmt. Voor het stabiele ‘theatrale’ beeldkader komt een bewegend videobeeld in de plaats, dat ons meezuigt in de ruimte en dicht op de huid van de dingen zit. We maken een reis langs het buizennetwerk, zien onderweg details van de woonkamer, een stapel boeken, een deur, een zetel, plastic handschoenen op de vloer, kranten waarop we nog net ‘crise sanitaire’ kunnen lezen, echografieën van de baby, stukjes tape met daarop ‘curve’, ‘inside’, ‘fuel’, ‘no future’, om uiteindelijk in close-up aan te komen bij de parelend bezwete rug van een totaal uitgeputte Lev.

Door de belangrijke rol van technologie – op het niveau van het verhaal én het medium waarmee het wordt verteld – doet Ms. 5G & The Respiratory Machine ook wel aan sciencefiction denken, maar dan een soort die helemaal geworteld is in het heden. Al lijkt dat heden soms wel op een SF-verhaal… Geen wonder dat het internet overspoeld wordt door fantasierijke samenzweringstheorieën. Iemand merkte onlangs tijdens een andere Zoomcall op dat we met de pandemie misschien wel zijn aangekomen in de toekomst. De voorspellingen over het Antropoceen verwerkelijken zich nu ook in het Westen.

© Irina Lavrinovic & Asher Lev

Performance als orakel

‘And now we are at the hypersuperadvanced level.’ Ms. 5G lijkt geen genoegen te nemen met louter leven, voor zichzelf en voor haar kind. Ze wil méér: ‘Faster, Asher, faster! I want to go to paradise!’ De kleine ballon van zonet is vervangen door een enorm wit gevaarte dat zacht wiegend in de woonkamer hangt. Lavrinovic’ personage steekt uiteindelijk haar hoofd in deze ballon. Het is een prangend eindbeeld. Staat Ms. 5G symbool voor een blind, destructief groeimodel ten koste van alles? Het 5G-netwerk levert daar de digitale infrastructuur voor, is de mening van heel wat critici. Spreekt zij met de stem van de republikeinse senatoren in de VS, die expliciet verkondigen dat we mensenlevens moeten opofferen voor economische belangen (lees: de belangen van Wall Street)? Hoe verhoudt deze necropolitieke aandrift zich tot het prille leven in haar buik?

Ms. 5G & The Respiratory Machine geeft op deze vragen geen sluitende antwoorden. In zijn essay over toeschouwerschap vergelijkt Julien Bruneau de ervaring van een kunstwerk met die van een orakel: ‘Orakels kunnen ons heel wat leren over betekenisgeving. Ze slaan steeds bruggen tussen schijnbaar anekdotische, vormelijke composities van pakweg een reeks neergegooide schelpen of koffiedik in een kop, en belangrijke kwesties waarrond mensen raad willen inwinnen. De verbindingen die orakels tot stand brengen, kunnen een rijkdom aan betekenissen genereren.’

Wanneer je een tentoonstelling bezoekt, een boek openslaat, een theatervoorstelling of – jawel – een Zoom-performance ziet, dan neem je altijd je eigen persoonlijke en/of maatschappelijke bezorgdheden met je mee. Een kunstwerk kan aanknopingspunten bieden om die in relatie met elkaar te brengen. Af en toe genereert een ontmoeting met een kunstwerk nieuwe (of oude en vergeten) zinvolle verbanden. Bruneau schrijft ook nog: ‘Mensen nemen hun toevlucht tot orakels wanneer de conventionele manieren van redeneren ontoereikend of ongeschikt worden geacht om een bepaalde situatie uit te klaren.’ Misschien raakt het bizarre Ms. 5G & The Respiratory Machine me wel op die manier: als een orakel voor een verwarrende, zieke samenleving.

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 6 — 9 minuten

#160

15.03.2020

14.05.2020

Sébastien Hendrickx

Sébastien Hendrickx is lid van de kleine redactie van Etcetera, schrijft over podiumkunsten en beeldende kunst, doceert in het KASK en en werkt als dramaturg en podiumkunstenaar.