© Danny Willems

Leestijd 6 — 9 minuten

Mawda, dat betekent tederheid – Marie-Aurore D’Awans & Pauline Beugnies / KVS

De lange weg naar de werkelijkheid

Nationale trauma’s, ze worden steeds makkelijker opgepikt in theater. Tegelijk zijn ze bij de moeilijkste stof om daadwerkelijk te ensceneren. Neem de zaak Mawda, de Koerdische peuter die in 2018 omkwam door een politiekogel nabij Mons. Talrijk zijn de mogelijke ingangen, bijna labyrintisch het materiaal. De uitgang vindt Mawda, dat betekent tederheid van KVS in klassiek documentair theater met licht absurdisme. Wat kan toneel nog toevoegen aan drama?

Kroongetuige op scène is een witte bestelwagen zoals er op onze snelwegen dozijnen rondrijden. Je zou er een symbool in kunnen lezen van wat met een droge beleidsterm ‘transmigratie’ is gaan heten: anoniem transport van pakketjes mensen over het grondgebied, bestempeld als ‘illegaal’. Toch lijkt abstracte metaforiek niet de eerste interesse van Marie-Aurore d’Awans en Pauline Beugnies. Het gaat beide makers en hun acht spelers om de directe materialiteit van de camionette. Om de droge slag van haar portier, het roest achter haar wielen, haar oranje knipperlichten. Je zou er stilzwijgende noodsignalen in kunnen lezen, maar het gaat de makers veeleer om het licht op zich.

Alles helpt om aan de realiteit van die ene nacht, 16-17 mei 2018, zijn realiteit terug te geven. Neem de scène waarin de bestelwagen in een roerloze solo zelf even het hoofdpersonage wordt, compleet met loeiende politiesirene eroverheen. Het is op het randje van filmisch, en dus op het randje van wat in theater mag, maar het doel heiligt de middelen: even weer voelbaar maken hoe het was, wat het is, opgesloten zitten in zo’n camionette met te veel mensen in het midden van de nacht op de snelweg, tot er een schot weerklinkt. Het ‘stel je voor’ van de voorstelling roept, meer nog dan onze verbeelding, onze directe ervaring aan, als kortste weg naar ons menselijk voorstellingsvermogen. Empathie is de bestemming waar de camionette bewegingloos naartoe rijdt. Tegelijk staat ze ergens op een snelweg in België voorgoed gestrand in het geheugen van alle betrokkenen.

Anatomie

Mawda, dat betekent tederheid kiest vooral het perspectief van Mawda’s jonge ouders. Het zijn hun emotionele verklaringen in de rechtszaak die we uitgespeeld krijgen in het begin: ‘Bedankt om tijd voor ons te maken, mevrouw de voorzitter. Vandaag, na twee jaar, is het alsof ik nog altijd daar ben, op die dag op die parking.’ Het is hun levensverhaal, het verhaal van Shamdin en Prhast, dat daarna terugverteld wordt met filmbeelden van Koerdistan en heel Europa: hun onmogelijke tienerliefde, de erecode van de familie, hun keuze voor de vlucht, hun traject van Istanbul naar Griekenland naar Duitsland naar Engeland en weer naar Duitsland tot in Noord-Frankrijk – ‘de lange weg’, ook de letterlijke betekenis van ‘Mawda’, de naam van hun tweede kind, onderweg geboren in april 2016.

Tegen de toenemende dehumanisering van asielzoekers geeft de voorstelling eerst en vooral twee mensen weer een naam, een gezicht, hun stem en hun eigen geschiedenis terug. Hoe dat gebeurt, is wel vaker vertoond, bijwijlen zelfs vintage documentair: beelden op doek die de zaak personaliseren en dan weer universeel maken, acteurs die intussen als live voice-overs chronologisch het verhaal uit de doeken doen, stukjes getuigenissen waaruit geciteerd wordt… Het acteerspel presenteert en constateert, staat het materiaal ten dienst, laat dat zelf zijn werk doen. Vanzelf worden het de details die bijblijven: van hoe de Britse politie bij het Koerdische gezin binnenvalt in hun eerste eigen huis in twee jaar, tot Mawda’s papfles die Phrast sinds die fatale nacht altijd bij zich draagt. KVS gebruikt de theaterruimte hier niet als een uitstap uit de werkelijkheid, maar als een instap. Zoals je instapt in een camionette van dertien in een dozijn, en ze tegen het einde van de rit verrassend vertrouwd kan voelen.

Tegelijk wordt die empathische ervaring ook totaal gedemonteerd. Letterlijk. De acht spelers halen de camionette in vier, vijf brokken uit elkaar tot beweeglijke decorstukken. Doormidden is ze gesneden, ook de voorkant kan eraf. Mawda, dat betekent tederheid wil van het drama van 16-17 mei 2018 niet alleen de menselijkheid reconstrueren, maar vooral ook de abstracte machinaties deconstrueren. Hoe is de realiteit ineengezet? Uit welke elementen is ze opgebouwd? Wat zit erachter? Het is het nec plus ultra van het documentaire streven: eerst het reële beeld onthullen en dat dan weer uitspitten tot zijn diepere werkelijkheid. Geen immersie zonder anatomie.

Daarvoor is er stevige research gedaan. Maar liefst 14 namen staan in de credits van de voorstelling vermeld bij ‘onderzoek’. Politieverslagen, reconstructies in de media, nieuwsverklaringen, gesprekken met advocaten en betrokkenen, politieke debatten, de uitgeschreven handelingen van de rechtszaak van 23-24 november 2020 in Mons: uit een berg materiaal viel er te putten. Dat de makersploeg daar een weliswaar kaleidoscopisch, maar toch samenhangende selectie uit heeft kunnen puren, is zonder meer een verdienste. Mawda, dat betekent tederheid klikt op nog geen anderhalf uur goed in elkaar, blijft dynamisch en evenwichtig tegelijk.

Milde ironie

Verrassend is wel de toon die over de voorstelling neerdaalt zodra ze haar anatomische oefening aanvat op de rol van de politie, de media, de politiek en het gerecht. We zien flikken op de plaats van het drama onder elkaar discussiëren: wat gaan we zeggen? We zien journalisten als kakelende kippen hun verklaringen vlot overnemen, struikelend over mogelijke andere pistes. Voor hun camera’s zien we de burgemeester van Mons en de voorzitter van N-VA aan weerszijden van de taalgrens heel andere, maar even minimaliserende verklaringen afleggen. De Wever beschuldigt prompt de ouders zelf, van onverantwoordelijk gedrag. Moet je er kwaad of cynisch van worden?

Op scène resulteert de constaterende aanpak van deze ploeg eerder in een milde ironie. Tussen de brokstukken van de bestelwagen zien we poppetjes optreden in het grote marionettenspel genaamd Migratie. De spelers die hen vertolken verdedigen hen niet, maar vallen hen ook niet af. Het voelt als iets van tussen twee stoelen. Dat is bij het perspectief van de ouders nooit het geval.

Documentaire is dan ook geen sinecure, zeker niet als de fouten zo frappant zijn als in dit geval: de politie die haar eigen kogel verzwijgt en slechts bij mondjesmaat haar kar keert, slachtoffers die op alle vlak behandeld worden als daders, elk gebrek aan psychologische of zelfs gewoon menselijke begeleiding… Schrijf je als maker je standpunt mee in in je weegave van de feiten? Of laat je dat over aan het publiek? Dat de eerste keuze niet per definitie een prangender resultaat oplevert, toonde vijf jaar geleden ook al in KVS Le grand Cirque, een voorstelling over het gebrekkige politieonderzoek naar de zaak Dutroux. In een ondoorzichtig doolhof van fardes, bureaus en ladenkasten werd één ding wel heel duidelijk: wat je van al dat amateurisme van de onderzoekers moest vinden. ‘Alles in Le grand Cirque, de titel zegt het al, is toegeschreven naar een beschuldiging’, luidde mijn slotsom toen. ‘Auteur Kacimi heeft de pen vastgehouden zoals hij op een nagel klopt. Van de heropvoering van een nationaal trauma verwacht je meer verbeelding, meer inzicht, meer metaforiek.’

De makers van Mawda, dat betekent tederheid zoeken hun bijdrage veel minder in die expliciete mening. Eerder in het suggestieve contrast tussen de emotionele impact bij de ouders en de weinig betrokken consideratie daarvoor bij alle professionele partijen rond hun zaak. Het resultaat heet nationaal absurdisme, nog versterkt door de tweetaligheid op scène. Alleen krijgt deze documentaire over Mawda daardoor ook zelf iets gedistantieerd.

De ondoordringbare realiteit

Een vondst die zoveel prangender overkomt, is de plotse vraag van de jongste acteur op scène aan een minister, vertegenwoordiger van de staat. Hij is de zoon van Selma Benkhelifa, de advocate van Mawda’s ouders. ‘Hoe hadden de ouders het anders kunnen doen?’ Het splijt het hele westerse asielbeleid open. Het is uitgesproken, maar blijft toch open. Die combinatie lukt de voorstelling niet op elk moment. Soms blijft ze ingehouden in haar schroom voor te veel betoog, soms gesloten in haar drang naar meer medemenselijkheid.

Openingen zoekt Mawda, dat betekent tederheid in theatrale poëzie, zoals in een dichterlijke rap of in een koorzang over Medusa, de mythische naam van deze politionele campagne tegen transmigranten. Maar vooral het slotbeeld raakt de snaar die deze interventies lijken te beogen: boven deze ene casus uitstijgen naar de menselijke existentie op zich, en hoe er in een samenleving mee wordt omgegaan. Op troostende filmbeelden van een schijnbaar onbezorgd Eden spreekt een gebroken ouder haar pijnlijke slotsom uit. ‘Als je een ongeval hebt, dan is dat het Lot. Maar als je iemand met opzet doodt, of zelfmoord pleegt, is dat niet het Lot.’ Het is nog de grootste vraag die na deze creatie blijft hangen: wat is verantwoordelijkheid?

Ere aan makers die nationale trauma’s aandurven. Ze breken de anonieme bestelwagen van media, politiek en gerecht weer open, taxeren de lading op haar humaniteit. Ze bieden nieuwe perspectieven, maken weer de tongen los. Ze maken het onzichtbare zichtbaar, het vergetene herinneringswaardig. Dat alles is wat toneel kan toevoegen aan drama, en waar ook Marie-Aurore d’Awans en Pauline Beugnies en hun ploeg in slagen. Met Mawda, dat betekent tederheid hebben ze een voorstelling gepresteerd die de paradox van documentaire als geen ander belichaamt: hoe dichter je de realiteit benadert, hoe ondoordringbaarder ze wordt.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 6 — 9 minuten

#165

03.09.2021

30.11.2021

Wouter Hillaert

Wouter Hillaert is cultuurjournalist, dramaturg en docent aan het Conservatorium Antwerpen. Hij richtte cultuurtijdschrift rekto:verso en burgerbeweging Hart Boven Hard mee op.

recensie

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!