© Leslie Artamonow

Leestijd 5 — 8 minuten

Mailles – Dorothée Munyaneza

Een mangrovefamilie

Voor Mailles nodigt muzikante, schrijfster en choreografe Dorothée Munyaneza vijf performers uit. Dat resulteert in een bezwerende, belichaamde meerstemmigheid waarin verschillende artistieke praktijken en vrouwenlichamen van kleur het podium zinderend tot leven brengen. Woord, muziek, dans en kleurige stoffen vormen samen een meerlagig, zacht weefsel, waarin de littekens van onderdrukking, racisme en verlies zichtbaar zijn.

Het luiden van een bel kondigt de komst aan van een eerste performer op de schemerdonkere scène. Het schelle geluid wordt beantwoord door een helder gerinkel – een dialoog. Meer performers komen de scènes op, meer bellen rinkelen in hun handen. Meerstemmigheid, dat is waar het om draait in Mailles.

De scenografie is sober. Op de zwarte vloer ligt links een rechthoekige verhoging, als een soort dansvloer-op-de-dansvloer. Rechts achteraan hangen zeven langwerpige stoffen in verschillende kleuren en patronen bewegingsloos naast elkaar in de lucht. In het schemerige licht lijken ze op vaandels, op draden, op lege kledingstukken. In de verbeelding van het publiek zullen ze vorm krijgen en transformeren. Een eerste associatie die in me opkomt is een zin uit Before we disappear, een kunstwerk dat een van de performers, dichter Asmaa Jama cocreëerde in 2020.

‘I turned into cloth and hung in mid-air.

I lived like this for years.’

Before we disappear is een interactief, digitaal werk dat thema’s zoals (on)zichtbaarheid en vervreemding adresseert. De inhoudelijke link met Mailles kan haast geen toeval zijn, want Munyaneza vat haar voorstelling op als een weefsel (de betekenis van mailles in het Frans) waarin verschillende verhalen worden samengeweven tot een geheel, inclusief de artistieke verhalen van de vrouwelijke performers die ze uitnodigde op basis van een diepe verwantschap of op basis van hun maatschappelijk engagement. ‘Hun verhalen over geweld en onderdrukking wortelen in dezelfde pijn’, aldus de programmabrochure.

Klokkenluiders

Voor boeddhisten symboliseert een bel niet alleen leegte en vergankelijkheid, maar ook vrouwelijkheid en wijsheid. Bewust of onbewust resoneert die symboliek in de voorstelling.

De bellen roepen de sfeer op van een ritueel. Wordt er afscheid genomen van iets of iemand? Is dit (tegelijkertijd) een viering? De lange gewaden van de performers in tinten zwart, blauw en paars hebben iets plechtigs. Hun bewegingen lijken zoekend: de ruimte aftastend met hun blote voeten, draaiend, balancerend, omhoog reikend. Hun lichamen bewegen evenwijdig of naast elkaar, vormen diagonalen en hoeken in de ruimte, maar raken elkaar niet – zoals de stoffen die boven hun hoofden hangen. Ze laveren tussen aarde en lucht, met hun ledematen zwaaiend als de wijzers van een horloge, als derwisjen, of als klokkenluiders. Luiden ze nieuwe tijden in?

In het meerlagige betekenisweefsel van Mailles krijgt de bel nog een andere, meer pijnlijke betekenis. Die van een (op)roep. Een roep om hulp die enerzijds een smeekbede kan betekenen (‘Is er een helpende hand?’, zingt iemand later in de voorstelling), en anderzijds een bevel – de meester die met een schril gerinkel een ondergeschikte tot de orde van de dag roept. Een bel: onderdrukking, geweld én emancipatie. En niet alleen de bel, maar de hele voorstelling schippert voortdurend tussen verschillende betekenislagen, gevoed door de performers en hun bewegingstaal.  

Waterwortels

Niet alleen de krachtige choreografie verleent een stuwende kracht aan de voorstelling, maar ook de manier waarop muziek en woord (zowel vooraf opgenomen als live als ter plekke gesampled) de verschillende invloeden en praktijken van de performers (jazz, flamenco, gospel, spoken word, liederen in onder andere het Somalisch en Kinyarwanda) incorporeren en zich vermengen tot een krachtig klankentapijt.

De warme, bezwerende stem van Jama weerklinkt door de speakers. Hun ritmische, beeldrijke poëzie vermengt zich met de bewegingen van de andere performers en met het gezang van Munyaneza. Hun woorden verbinden thematische draden in het weefsel van de voorstelling. ‘We are a mangrove family’, zegt Jama.

De stoffen die in de lucht hangen, worden zo de wortels van mangrovebomen. Water wordt wel vaker gebruikt als metafoor voor beweging en het transformeren van verdriet (denk maar aan golven, tranen, etc). Het feit dat mangroven uitgerekend in water wortelen, maakt dit tot een bijzonder sterke beeldspraak. De mangrovewortels vormen een prachtig, creatief antwoord op de ontheemding als gevolg van complexe familiegeschiedenissen, migratie en geweld die Jama in hun gedichten aanhaalt. Mangroven zijn overlevers die overal wortelen volgens hen. Het is een beeld dat zich mooi vertaalt in de vloeiende, golvende bewegingen van de performers en in de geribbelde duikpakstof die in hun kostuums verwerkt zit.

Zachte lichamen

De aanvankelijk meer ingetogen, sacrale sfeer van de voorstelling slaat al gauw om. Dat uit zich in het ritme van de choreografie dat sneller wordt, ophitsender. In stemmen die aanzwellen tot kreten, tot uitgelaten gezang. In kostuums die kleuriger worden, glinsterend, uitbundig. In lichamen die elkaar aanraken, die de grond raken, die een cirkel vormen: ‘alive we are’, ‘a living thing… home’. De gewelddadige geschiedenissen en de onderdrukking die de zes performers bindt en de trauma’s die hun lichamen van kleur met zich meedragen mogen op dit podium naast elkaar bestaan. In de artistieke ruimte die Munyaneza creëert, is er ‘enough space for everybody’. In Mailles kan pijn getransformeerd worden tot een samenzijn. Tot een creatieve krachtenbundeling die doet denken aan de woorden van Audre Lorde in The Master’s Tools Will Never Dismantle the Master’s House: Interdependency between women is the way to a freedom which allows the I to be, not in order to be used, but in order to be creative. This is a difference between the passive be and the active being.’

De stoffen die roerloos aan het plafond hangen zijn niet passief, niet louter ‘hung in mid-air’. Ze maken deel uit van een vibrerend weefsel. Ontroerend is het moment waarop een van de performers teder met haar lichaam langs een lap stof strijkt en erin achteroverleunt: ‘soft bodies holding soft bodies’.

In de slotscène komt Ife Day op met een wit mouwloos kleed over haar blauwe gewaad, en in haar armen eenzelfde stugge witte stof waaraan mouwen bungelen. Net zoals de repen stof die in de lucht hangen dat initieel deden, wekt dit object de illusie van een leeg kledingstuk, het ontbreken van een lichaam. Het is een pijnlijk mooie verbeelding van verlies. Day gaat op de grond liggen, en schikt de witte stof totdat ze aansluit op haar eigen witte kleed en beide kledingstukken één geheel worden, tot beide lichamen – het fysieke lichaam van Day en de witte stof als lege huls voor een afwezig lichaam – één worden. De bel luidt opnieuw. Day doet haar witte kleed uit en legt het op de grond naast het andere kledingstuk. Woorden die eerder in de voorstelling weerklonken, echoën na: ‘We huilen niet langer om zij die ons niet kunnen horen.’ We zien de afwezigheid van haar lichaam in het kleed, maar toch is ze er: levend, aanwezig, zonder overtollige ballast. Dan verlaat ze het podium. De witte stof blijft achter.

We are multitudes

‘We are multitudes’, klinkt het luid en duidelijk. ‘We are abundant.’

Mailles is een bijna sacrale voorstelling van een zeldzame vitaliteit waarin de zes performers opgaan in een artistiek weefsel zonder er hun eigenheid in te verliezen, zonder aan woede, verdriet en verontwaardiging te moeten inboeten. Munyaneza slaagt er als geen ander in om een ruimte te creëren waarin plaats is voor de performers die op het podium staan en voor zij die afwezig zijn, voor zwarte lichamen, voor vrouwen, voor onderdrukking, voor rouw, voor een belichaamde reaffirmatie van het leven, voor een ander soort verworteling, voor transformatie. ‘Alive we are’.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#169

15.09.2022

14.12.2022

Natalie Gielen

Natalie Gielen is redactiemedewerker van Etcetera. Daarnaast werkt ze freelance als auteur, redacteur, producent en outside eye in de kunsten.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!