Ik zit in een oud theater in Londen voor een van mijn lievelingsactiviteiten: op zaterdag een matinee van het ballet bezoeken. Vandaag zijn echter een paar van mijn ribben van hun plaats gerold. Als ik mijn hand over het gebied onder mijn sleutelbeen laat glijden, voel ik de lange richel van het bot door mijn huid prikken. Maar ik weet het vooral omdat er een band van pijn en spanning door mijn rechterarm naar beneden loopt en eindigt in mijn pink. Op een gelijkaardige manier voel ik de spier onder mijn rechterwang zitten, die de rechterhelft van mijn schedel doen pulseren van de spanning. Maar ik leef met pijn en als ik altijd zou thuisblijven als ik pijn had, zou ik nooit prachtige dansvoorstellingen als deze zien. Ik zie de choreografie zichzelf ontvouwen op de vloer, en verwonder me over de slimme muzikaliteit. Ik schuif rusteloos in mijn stoel, op zoek naar een comfortabelere positie. Iemand tikt op mijn schouder. De persoon achter me blaast: ‘Kun je stilzitten? Zo afleidend.’ Ik bevries. Ik kan de performance niet meer zien, ik kan aan niets anders denken dan de pijn, de spanning en het bevel niet te bewegen, dus ik vertrek.

Er zijn strenge regels voor het publiek van theater, dans en andere vormen van live­ performance. Zit stil. Wees stil. Verlaat je stoel alleen tijdens de pauze. Applaudisseer, maar niet te veel, en alleen op de daarvoor bestemde momenten. Wees onder de indruk van de decibels en felle flitsende lichten, maar nooit overweldigd of overstuur. Al deze regels kunnen barrières vormen die mensen ervan weerhouden voorstellingen te bezoeken.

“Over de hele wereld erkennen relaxed performances dat er niet één juiste manier is om aandacht aan een performance te schenken, en vinden ze ingenieuze manieren om toeschouwers keuze in en controle over hun ervaring te bieden.”

Deze regels, zowel expliciet als impliciet, worden bevraagd en uitgedaagd door een beweging die relaxed performance heet. Relaxed performances zijn een verzameling praktijken die zijn ontwikkeld samen met autistische mensen of een leerstoornis en hun naasten — maar wellicht kunnen relaxed performances een breed scala mensen ten goede komen. Het doel is om live-­performances uitnodigender en gastvrijer te maken voor mensen die doorgaans denken dat theatrale ruimtes niet voor hen zijn bedoeld.

Laten we het even over taal hebben. Taal om te spreken over beperkingen is overal ter wereld complex, en verschuift wanneer mensen nieuwe woorden en manieren vinden die hun ervaringen beter beschrijven. Hier gebruik ik de term ‘beperking’ volgens het sociale model van beperking. Volgens het sociale model worden mensen niet beperkt door hun lichaam of geest, maar door de manieren waarop zij uitgesloten worden uit de maat­schappij, door ontoegankelijke architectuur, door wetgeving en door hoe andere mensen naar beperkingen kijken. Een voorbeeld: in het Verenigd Koninkrijk zijn mensen met een verstandelijke beperking stemgerechtigd, maar worden ze vaak weggestuurd van het stembureau door medewerkers die ervan uitgaan dat ze niet mogen stemmen. In dit geval vormt de attitude tegenover mensen met een beperking een hindernis voor deze mensen om deel te nemen aan een basisrecht van een democratische samenleving. Ik gebruik de taal die vaak verkozen wordt door verschillende groepen mensen. Zo verkiezen veel autistische mensen de term ‘autistisch’ boven de term ‘mensen met autisme’, om aan te geven dat autisme een onlosmakelijk deel van hen is. Daartegenover verkiezen mensen met een verstandelijke beperking vaak deze benaming omdat ze hun mens­zijn benadrukt.

Relaxed performances nemen drempels weg voor autistische mensen, mensen met een verstandelijke beperking en vele anderen die zulke performances bijwonen, door begrij­pelijke informatie over de locatie en de performance te verstrekken en de verwachtingen omtrent publieksgedrag bij te stellen. Er worden aanpassingen aan het licht en geluid gemaakt om ook mensen met hoogsensitiviteit te ontvangen, men biedt goedkopere tickets aan, en biedt de bezoeker meer keuzes en controle aangaande hun bezoek.

Relaxed performances kwamen aan het einde van de jaren 2010 rond dezelfde tijd op in Groot­-Brittannië, Frankrijk en de Verenigde Staten. De beweging borduurde voort op een beweging die families met autistische kinderen verwelkomde bij filmvertoningen. Bij die vertoningen bleven de zaallichten aan en hield men het geluidsniveau beperkt om films toegankelijk te maken voor kinderen die gevoelig zijn aan prikkels. Deze beweging nam ook een meer ontspannen houding aan tegenover geluid en lawaai, waardoor kinderen en hun familie konden bewegen en lawaai maken tijdens de films.

Relaxed performance wordt over de hele wereld beoefend, en dus zijn er ook meerdere manieren om aan relaxed performance te ‘doen’. Culture Relax in Parijs doet het anders dan Access All Areas in Londen, die het anders doen dan People’s Light Theatre in Pennsylvania, die het weer anders doen dan het culturele district van West Kowloon in Hongkong. Maar over de hele wereld erkennen relaxed performances over het algemeen dat er niet één juiste manier is om aandacht aan een performance te schenken, en vinden ze ingenieuze manieren om toeschouwers keuze in en controle over hun ervaring te bieden.

Imposter 22, Royal Court Theatre and Access All Areas © Ali Wright

Oefeningen in teleurgesteld zijn

Ik zit in een theater in mijn geboortestad in Canada. Het is een veel aangenamere stoel dan ik gewend ben — normaal koop ik tickets voor de goedkope plaatsen en zit ik helemaal achteraan. Maar nu zit ik halverwege de parterre. Ik heb extra geld uitgegeven omdat ik waanzinnige dingen over deze productie van ‘The Tempest’ van Citadel Theatre heb gehoord. De voorstelling begint. Het decor is prachtig — hout en projectieschermen —, de kostuums hebben weelderige kleuren, en ik kan niks verstaan. In het geluidsontwerp zijn muziek, het geluid van golven en gefluister onder de gehele voorstelling gezet. Mijn auditief verwerkingsproces, de manier waarom mijn brein geluid begrijpt, verschilt van dat van andere mensen; zodra er lawaai is, heb ik moeite om te begrijpen wat er wordt gezegd. Ik blijf tijdens de hele performance zitten en probeer de beelden de waarderen. Maar ik vertrek na afloop boos en gefrustreerd, met een splijtende hoofdpijn omdat ik toch probeerde hier en daar een enkele woorden op te vangen.

“Vaak zegt een theater dat het toegankelijk is, zonder uit te leggen wat dat betekent. Dus betaal je geld, daag je op, en kom je erachter dat je niet naar binnen kunt. Of je kunt wel naar binnen, maar niet begrijpen wat er aan de hand is. Of je kunt het wel begrijpen, maar het doet je pijn en maakt je moe.”

Als je een beperking hebt, is een voorstelling vaak niet meer dan een oefening in teleur­gesteld zijn. Vaak zegt een theater dat het toegankelijk is, zonder uit te leggen wat dat betekent. Dus betaal je geld, daag je op, en kom je erachter dat je niet naar binnen kunt. Of misschien kun je wel naar binnen, maar kun je niet begrijpen wat er aan de hand is. Of je kunt het wel begrijpen, maar het doet je pijn en maakt je moe om in die ruimte te blijven. Je krijgt nooit genoeg informatie om te weten of de voorstelling die je wilt zien werkelijk toegankelijk voor je is.

Over de hele wereld bevatten relaxed performances bijna altijd begrijpelijke informatie vooraf, zodat mensen met een beperking zelf kunnen beslissen of een voorstelling toegan­kelijk voor hen is. Deze informatie helpt het publiek ook hun bezoek te plannen, omdat ze bijvoorbeeld dingen vertelt over:

• de bereikbaarheid van het theater (openbaar vervoer, parkeerplaatsen…)
• de indeling van het gebouw (locatie, soorten toiletten, kassa’s, zalen, soorten verlich­ting, geluiden, hoeveelheid mensen die het publiek in ieder deel van het theater kan verwachten…)
• de voorstelling zelf (foto’s van het decor, performers, de inhoud van de voorstelling ende zintuigelijke omgeving van de voorstelling…)

Begrijpelijke informatie voorafgaand aan de voorstelling is belangrijk omdat mensen met een beperking exact moeten weten wat ze kunnen verwachten. Iemand die een mobiliteits­hulpmiddel gebruikt, een rolstoel bijvoorbeeld, wil waarschijnlijk weten hoe ver het theater van de dichtstbijzijnde bushalte ligt, en of er een goed aangelegde stoep is. Er zijn veel redenen waarom iemand informatie over de locatie zou willen, en wat voor toiletten er zijn. Mensen die hardhorend zijn en een gesprek met hun metgezel willen voeren, zullen willen weten welke delen van het gebouw stiller zijn en welke luider. Ook zullen mensen die meer verwerkingstijd nodig hebben, of die een visuele beperking zoals prosopagnosie hebben, misschien foto’s van de acteurs in kostuum willen zien, om te achterhalen wie wie is. Iemand met migraines die gevoelig is voor licht zal willen weten of er flitsende lichten zijn.

“Er is ons aangeleerd dat wanneer we gezamenlijk in een zaal zitten en naar een voorstelling kijken en luisteren, we allemaal hetzelfde beleven. Maar in feite zijn er veel manieren om aandachtig te zijn. In feite beleven we de wereld allemaal anders.”

Niet iedereen vindt verrassingen aangenaam. Daarom is het over het algemeen aan te raden om de voorafinformatie duidelijk in te delen en ze mensen als verschillende opties aan te bieden. Iemand die informatie nodig heeft over de indeling van het theater en waar de toiletten zijn, wil misschien niets weten over de inhoud en het visuele aspect van de voorstel­ling. Het is ook heel belangrijk dat deze informatie in een toegankelijke en begrijpelijke vorm wordt verstrekt, zoals Plain Language (begrijpelijke taal) of Easy Read (makkelijk te lezen). Plain Language is een schrijfstijl die mensen bij de eerste leesbeurt kunnen begrijpen; Easy Read is een schrijfstijl die gebruikt wordt door mensen met een verstandelijke beperking, en die plaatjes aan eenvoudige zinnen en bekende woorden koppelt.

Bovenal is het belangrijk eerlijk te zijn in de verstrekte informatie. Naar mijn ervaring zijn theaters en artiesten vaak niet bereid om toe te geven op welke manieren hun zalen en voor­stellingen niet toegankelijk zijn. Maar het niet erkennen van drempels of moeilijkheden die bezoekers met een beperking zullen tegenkomen op weg naar het theater, in de zaal, of tijdens de voorstelling, zal toeschouwers met een beperking simpelweg frustreren en vervreemden.

Bijna iedere relaxed performance bevat een verwelkoming waarbij het publiek wordt uitge­nodigd om te bewegen, lawaai te maken, en te gaan en staan zoals eenieder verlangt. Vaak wordt deze verwelkoming begeleid door een medewerker van het theater, maar bij het gezelschap ZooCo uit Londen, dat uitsluitend relaxed performances maakt, zijn ze van mening dat de uitnodiging om te bewegen, geluid te maken en over het algemeen spon­ taan op de voorstelling te reageren, beter aankomt bij het publiek als ze van de acteurs zelf komt. Dat kan ook creatieve mogelijkheden bieden om de relaxed-­performance-verwelkoming beter te laten aansluiten bij de geest van de voorstelling. Neem nu Imposter 22 in het Royal Court Theatre in Londen: daarin gebruiken de acteurs van Access All Areas de mededeling om de toon te zetten. Imposter 22 is een mysterieverhaal dat zich afspeelt rond een groep autistische en verstandelijk beperkte mensen, die de laatste dagen van Joe proberen te reconstrueren, die een mysterieuze dood stierf. Ze zijn bang dat ze vanwege hun autisme en verstandelijke beperking niet geloofd zullen worden, en gaan dus op zoek naar neurotypische publieksgangers als getuigen. Ze voegen eraan toe: ‘We hoorden dat er enkele neurodiverse personen en mensen met een beperking in het publiek zitten. Daar hebben we geen problemen mee.’ Waarop de relaxed-­performance-­uitnodiging volgt.

Nog al te vaak gaan voorstellingen over beperkingen en validisme uit van een publiek met normatieve lichamen. In hun ontspannen verwelkoming maakt Access All Areas de kritiek van de voorstelling expliciet — dat autistische en verstandelijk beperkte mensen vaak niet worden geloofd als ze over hun eigen ervaringen getuigen — zonder autistische en neurodiverse bezoekers te vervreemden. In de relaxed-­performance­-verwelkoming van 24 Italian Songs and Arias, een voorstelling over opera en mislukking, vertelt Brian Lobel over de keer dat hij zo ontroerd was door de muziek in ‘een poepchic muziekgebouw’ dat hij enthousiast ging klappen wanneer dat niet de bedoeling was. Daarna stelt hij iedereen gerust door te zeggen dat ‘dit geen chic muziekgebouw is… en dat uw applaus op eender welk moment welkom is’. De relaxed-performance-­mededeling kan zo dus een creatieve kans bieden om het stuk en de verhouding van het publiek tegenover het stuk te kaderen.

The Tempest, Citadel Theatre © Ian Jackson

Culturele curatie

Ik zit in een theater met oorbeschermers in mijn handen. Mijn type gehoorbeschemers wordt vaak door mensen gedragen die in luide omgevingen werken om hun gehoor te beschermen. Ik heb er altijd bij me. Wanneer de lichten worden gedimd, zet ik ze op mijn hoofd. De dansvoorstelling begint met een knal — ik schrik. Het luide volume neemt maar niet af. Na tien minuten rommel ik in mijn tas op zoek naar oordoppen, die ik onder de gehoorbeschermers in mijn oren duw. Na veertig minuten geef ik het op. Overweldigd door deze aanslag op mijn zintuigen probeer ik traag en voorzichtig de trap af te dalen. Ik ben verward, en bang om te vallen. Buiten zet ik mijn gehoorbeschermers af en doe ik de oordoppen uit, net op tijd om een van de zaalwachters nog tegen de ander te horen zeggen: ‘… storend. Als je onbeleefd wilt zijn en weggaan, doe het dan op z’n minst snel.’

Sommige relaxed performances maken ook aanpassingen aan de zintuigelijke omstan­digheden van de voorstelling. Dat kan betekenen dat de zaallichten niet worden gedoofd (wat het komen en gaan minder gevaarlijk maakt, afhankelijk van de architectuur van de zaal), dat het geluidsniveau lager wordt gehouden, en soms zelfs dat het geluid vereen­voudigd wordt (bijvoorbeeld door de achtergrondmuziek bij gesprekken te wissen), of dat flitsende lichten en snelle lichtovergangen worden weggelaten. Theaters en artiesten vinden dit aspect van relaxed performance soms ingewikkeld, met als gevolg dat relaxed performances waarbij alleen de voorafinformatie verstrekt wordt en een ontspannen houding tegenover lawaai en rondlopen wordt gehanteerd, veel vaker voorkomen dan relaxed performances die rekening houden met mensen met hoogsensitiviteit.

Jess Thom, een Brits performer en voorvechter van relaxed performances, schreef onlangs een blogpost waarin ze ervoor pleitte om theaters en artiesten in hun relaxed perfor­mances rekening te laten houden met mensen met hoogsensitiviteit. Ze stelt dat relaxed performances die alleen hun attitude ten opzichte van het publieksgedrag aanpassen een vorm van ‘cultureel cureren’ is — waarbij theaters en artiesten beslissen dat sommige voorstellingen niet voor neurodiverse toeschouwers of personen met een beperking zijn gemaakt. Het Britse National Institute for Health schat dat ongeveer 5 tot 16 procent van de samenleving een afwijkende vorm van prikkelverwerking heeft. Dat betekent dat een grote groep mensen zwaar onderbediend blijft door de dominante hedendaagse performance­-esthetiek, die graag uitpakt met de technische uitrusting en capaciteiten van theaterzalen. Ook wanneer artiesten en theaters dit gebruik van snel flitsende lichten en hoge geluidsniveaus niet als cultureel cureren zien, zorgen zulke esthetische keuzes ervoor dat vele mensen zich niet inlaten met performance.

Daarnaast bieden veel relaxed performances tickets met korting aan, waarmee erkend wordt dat mensen met een beperking en hun families vaak in armoede leven. Ten slotte kunnen ze ook aanpassingen bevatten die een publiek met beperkingen meer controle over hun ervaring van de voorstelling geven. CRIPSiE, een Canadees dansgezelschap voor mensen met een beperking, biedt bijvoorbeeld meerdere zitmogelijkheden aan, waaronder matjes op de grond, cabaretopstelling, en banken. Ze moedigen het publiek ook aan de zitplaatsen te herschikken, zolang de gangpaden en nooduitgangen maar vrij­gehouden blijven. Zo wordt erkend dat mensen met een beperking, vooral zij die een mobi­liteitshulpmiddel gebruiken, vaak weinig zitmogelijkheden aangeboden krijgen — wat betekent dat ze niet samen kunnen zitten met hun gezelschap. Ook Ophira Calof, een crip kunstenares uit Toronto, biedt bezoekers met een beperking die een specifieke zitplaats nodig hebben (denk aan zitplekken naast het gangpad, of recht voor de doventolk) of die tijd nodig hebben om de ruimte te leren kennen, de mogelijkheid om al vroeger de zaal binnen te komen.

Imposter 22, Royal Court Theatre and Access All Areas © Ali Wright

Barrières in gedrag

Ik zit in een theater. Ik denk aan hoe zalen en artiesten nooit anticiperen op iemand als ik. Ik leef met pijn. Ik ben ook neurodivers en gevoelig voor geluid en bepaalde vormen van licht. En ik hou van theater en dans. Maar zoals misschien wel duidelijk is geworden uit mijn verhalen, houden dans en theater niet van mij. Afleidend. Storend. Vervelend. Respectloos. Ik ken alle woorden voor mensen zoals ik.

“Waarom verlaten we ons huis en gaan we met andere mensen in het donker zitten, om vervolgens net te doen alsof ze er niet zijn?”

De grootste barrières naar relaxed performances gaan over gedrag. Er is ons aangeleerd dat als je in het donker niet stil bent en stilzit, dat betekent dat je niet aandachtig bent. Dat als je in het donker niet stil bent en stilzit, dat betekent dat je de artiesten op en naast het podium beledigt. Er is ons aangeleerd dat wanneer we gezamenlijk in een zaal zitten en naar een voorstelling kijken en luisteren, we allemaal hetzelfde beleven. Maar in feite zijn er veel manieren om aandachtig te zijn. In feite beleven we de wereld allemaal anders.

Dit is het laatste en misschien belangrijkste onderdeel van relaxed performances. Ze hebben zalen, artiesten en andere publieksleden nodig die zin hebben om hun voorin­genomenheden over hoe toeschouwers zich zou moeten gedragen in vraag te stellen. Rancuneuze, haatdragende toegang is soms erger dan helemaal geen toegang.

Ik zit in een theater. Ik bedenk me dat performance een openbare ruimte is. Mensen met een beperking hebben zo lang gevochten om toegang te krijgen tot de openbare ruimte. Ik bedenk me dat ik nog zoveel meer toegang tot de wereld heb dan sommige andere mensen met een beperking die ik ken. Ik kan vaak deelnemen, ook al is het pijnlijk, vermoeiend, of word ik beoordeeld. Andere mensen kunnen dat niet en zitten vrijwel nooit in een publiek.

Performance is iets waarbij vreemden samenkomen om collectief iets te ervaren, te voelen en te denken. Als we ons een publiek voorstellen, waarom stellen we ons die mensen dan zo gelijkaardig voor?

Relaxed performance vraagt ons om opnieuw na te denken over wie in ons publiek zit, en waarom we deelgenoot willen zijn van performance. Waarom verlaten we ons huis en gaan we met andere mensen in het donker zitten, om vervolgens net te doen alsof ze er niet zijn? Als die andere mensen een essentieel onderdeel van de ervaring zijn, is het dan slecht voor de ervaring om eraan herinnerd te worden dat ze er zijn? De magie van performance waar we naar op zoek zijn, wanneer het publiek samen ademt en transformeert, zou het sissen van een BiPAP-­apparaat moeten kunnen bevatten, het geklik van fidget toys, de lage biep van een gehoorapparaat, en het geroezemoes van iemand die vraagt hoe het gaat aan de persoon met wie ze hierheen gekomen zijn. Die magie kan — en zou moeten — bestaan uit mensen die friemelen, ijsberen, de zaal in en uit wandelen en, afhankelijk van de voorstel­ling, in hun stoel dansen.

Ik zit in een theater. Meestal als ik hier zit, word ik op een of andere manier herinnerd aan het feit dat ik niet welkom ben. Tegelijkertijd hou ik van dans en theater. Ik ben koppig en zal blijven opdagen en friemelen en naar buiten wandelen en gefrustreerd zijn. Tijdens de busrit naar huis zal ik dromen van de dag waarop de helft van alle voorstellingen relaxed performances zijn, met lichten en geluid die meer afgestemd zijn op mijn manier om prikkels te verwerken. Ik zal dromen dat ik alles kan zien wat ik maar wil, dat ik voel dat ik verwacht word en welkom ben. Ik stel me voor dat ik slechts één iemand met een beperking in een zaal vol personen met een beperking ben, een publiek dat het volledige bereik van de mensheid weerspiegelt.

Vertaling: Luca Bryssinck

Beluister hier dit artikel.