© Kurt Van der Elst

Leestijd 6 — 9 minuten

TIMEAFTERTIME – Izah Hankammer & inter:action

Het lichaam als (een beetje) verzet

In TIMEAFTERTIME graaft Izah Hankammer verhalen op van hoe arbeid en uitbuiting zich in een lichaam kunnen vastzetten. In haar voorstelling wordt die dynamiek tastbaar gemaakt, door een sterke interactie tussen dans, beats en een soundscape waarin ademhaling een hoofdrol speelt. Het levert een bezwerende voorstelling op, al dreigt de zoektocht naar effecten soms af te leiden van de miserie en de terechte woede die eronder schuilgaat.

De voorstelling werd gemaakt in het kader van Inter:Action, het traject voor nieuwe makers dat Action Zoo Humain uitzet. De Filipijns-Duitse danseres, actrice en maker Izah Hankammer maakt daar al enkele jaren deel van uit. Haar werk draait om het lichaam als motor voor verzet. Hoe kan een lichaam deel uitmaken van de transitie waar de wereld nu al zo lang en steeds heftiger naar snakt? Aan die fascinerende artistieke onderzoeksvraag voegt TIMEAFTERTIME nog een cruciale en ultiem complicerende dimensie toe: welk geheugen heeft het lichaam, en in welke mate is het dus in staat om zich aan het verleden te onttrekken en een nieuwe toekomst te belichamen?

“In Arca, waar de voorstelling in première ging, krijgt die ondergrondse wereld ook scenografisch een overtuigend uitzicht.”

TIMEAFTERTIME begint hortend en stotend, met stemmen die letterlijk niet uitgesproken raken. Radiofragmenten worden afgebroken, een lamp raakt niet voorbij haar flikkerende opstartfase, lichamen bewegen hoekig en mechanisch, alsof ze telkens een bevel ontvangen maar er niet in slagen dit om te zetten in iets doelmatigs. Wanneer de radiostem wel door kan spreken, worden ook de bewegingen als vanzelf vloeiender. Nog voor er een verhaal te volgen valt, is er een verhouding voelbaar: iets of iemand van bovenaf bepaalt het ritme, anderen proberen ermee om te gaan, en volgen.

Wat volgt is een onderzoek naar de vele geschiedenissen én naar de toekomst op het kruispunt van arbeid, migratie, intergenerationaliteit en vrouwelijkheid. De drie performers (Anna Raiola, Isabel Dao en Yasmin Kakavand) dalen af in een verlaten mijn, op zoek naar grondstoffen, naar iets van waarde. Hoe dieper ze graven, hoe meer ze in contact komen met de geschiedenissen die hen vormen: verhalen van arbeid en migratie, de levens van hun moeders en grootmoeders. Het is keihard werken om op een of andere manier te overleven, maar hoe dieper ze graven, hoe dwingender het onopgeloste verleden hen in de ogen lijkt te kijken. Wat vorige generaties hebben gedragen (of misschien eerder: verdragen) werkt door in de lichamen die vandaag verder moeten, in een wereld die steeds nijpender aanvoelt, steeds minder te bieden heeft.

“De grote kracht van de voorstelling ligt in haar klank. Thijs Van Schaeren geeft de bewegingen een dwingend ritme.”

In Arca, waar de voorstelling in première ging, krijgt die ondergrondse wereld ook scenografisch een overtuigend uitzicht. Cilindervormen, gruis op de vloer, en een ingepakt drumstel maken van de scene een besloten, donkere werkruimte. De zwarte muren en afgebladderde verf sluiten daar zo naadloos bij aan dat de grens tussen decor en gebouw vervaagt. De ruimte lijkt al gebruikt en achtergelaten nog voor de performers de scene betreden. Het is een landschap vol sporen, ook op die manier eisen de geschiedenissen hun plaats op. Maar vergis je niet: er moet en zal opnieuw gewerkt worden. Schrappende geluiden roepen schoppen op, de gravende of poetsende bewegingen hebben iets dwingends, je ontkomt er niet aan. Voor rust, slaap of bezinning is in deze beklemmende kosmos plaats noch tijd.

“Het ademen wordt een hijgen dat uitgroeit tot een aparte lijn in de soundscape: ademhalingsarbeid als ultiem verzet.”

De grote kracht van de voorstelling ligt in haar klank. Thijs Van Schaeren, die niet alleen instaat voor de compositie en het geluidsontwerp, maar die ook live plaatsneemt achter het drumstel, geeft de bewegingen een dwingend ritme. Een aantal keren herhaalt zich een gelijkaardig patroon: een repetitieve beweging wordt een ritme, het ritme organiseert de groep, de groep lijkt vervolgens niet meer aan het ritme te kunnen ontsnappen. Naarmate de voorstelling vordert, zie ik steeds meer hoofden in het publiek die meebewegen op de beat. Het is de ultieme dubbelzinnigheid die deze voorstelling draagt: het samenspel is meeslepend, terwijl de arbeid die erin doorklinkt alsmaar benauwender wordt.

Naast de beats en elektronica is ook de ademhaling een cruciale factor, de ultieme verbinding tussen het lichaam van de performers en de soundscape van Van Scharen. De diepe ademteugen volgen elkaar in steeds intenser tempo op. Het lichaam levert niet alleen beweging, maar verklankt ook haar vermoeidheid. Het ademen wordt een hijgen dat uitgroeit tot een aparte lijn in de soundscape: ademhalingsarbeid als ultiem verzet.

“Veel scènes werken goed als dans, maar ze troebleren weinig.”

Anna Raiola, Isabel Dao en Yasmin Kakavand bewegen door een wereld waarin arbeid zich telkens weer aanbiedt. Een vloer wordt gepoetst. De handeling breidt zich uit tot groepschoreografie, de drums sluiten aan, de herhaling wordt bezwerend en nestelt zich in het publiek. Het is dankbaar en aanstekelijk materiaal, de scènes wérken op een bepaalde manier heel goed. Toch schuilt precies hier ook de kwetsbaarheid van TIMEAFTERTIME. Veel scènes werken goed als dans, maar ze troebleren weinig. Het poetsen wordt een aantrekkelijke bewegingsfrase, de herhaling is een mooie vorm die vaak nog lang blijft doorgaan. Het wordt een terugkerend patroon in de voorstelling, des te meer omdat die dramaturgisch is opgebouwd als een aaneenschakeling van drie solo’s die telkens uitmonden in een groepschoreografie. Telkens wordt een beeld krachtig neergezet en verder uitgewerkt zonder dat het noodzakelijk aan betekenis wint. Je blijft kijken naar de beheersing van het materiaal, naar de esthetische consistentie van het geheel, naar de puike uitvoering van dit alles, maar je vraagt je steeds meer af wat er in die uitgesponnen duurtijd nog extra op het spel komt te staan.

Het is natuurlijk een moeilijke balans. Veel arbeid is nu net een mindfuck omdat ze zo repetitief is, en dus is het logisch dat Hankammer daarmee aan de slag gaat. Toch geraakte ik als toeschouwer op een bepaald moment niet meer verlost van de gedachte dat de herhaling gestoeld was op effectbejag. Er stond (te) weinig tegenover. Af en toe wordt het verlangen naar vrijheid en beterschap duidelijk op de voorgrond gezet, bijvoorbeeld wanneer een van de performers het heeft over haar dromen over de zon, de knisperende sneeuw en het verlangen om zo luid te zingen dat haar stem de bergen doorklieft. Maar ik had meer woede verwacht, een gevecht om erkenning, individualiteit en vrijheid. Dat komt pas helemaal op het einde, wanneer de geprojecteerde teksten niet mis te verstaan zijn: “do you see me, do you hear me, I am here, I am real,” scanderen ze in stilte.

“Ik had meer woede verwacht, een gevecht om erkenning, individualiteit en vrijheid.”

In het slot, dat bepaald wordt door een drumpartij die overgaat in een allesoverheersende ruis, keert de voorstelling terug naar haar grootste sterkte. Klank vult de ruimte en maakt van luisteren een welhaast fysieke ervaring. De uitputting waar de voorstelling uiteindelijk over gaat, maakt weer plaats voor energie en de kracht van het collectief bewegen. TIMEAFTERTIME diept naar mijn gevoel het conflict dat ze aankaart niet genoeg uit. Maar die wrijving tussen de uitputting en de uitzichtloosheid enerzijds en het verlangen naar léven, naar energie en naar verandering, die weten Hankammer en haar ploeg toch mooi te vatten.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 6 — 9 minuten

#183

08.09.2026

—

14.01.2027

Tom Rummens

Tom Rummens ruilde een loopbaan van meer dan twintig jaar in de cultuursector in voor een opleiding verpleegkunde. Hij is gefascineerd door het kruispunt tussen zorg, ethiek en maatschappij en publiceert regelmatig over deze thema’s.

 

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!