Gedurende een paar maanden gingen choreograaf Quan Bui Ngoc (Les Ballets C de la B, 3art3 company) en cineaste Lisa Tahon (Vrijstaat O, klein Verhaal) met acht gevangenen aan de slag om de voorstelling Parallel Lines in elkaar te steken. Twee dagen per week werden achter de muren van de Brugse gevangenis fysieke en emotionele grenzen opgerekt. Het resultaat is sober en ontroerend. Het lijkt erop dat deze mannen niks te verliezen hadden en er daarom voluit voor gingen.

De zaal zit vol op een zondagmiddag in november. Er is zacht, geel tapijt maar alle stoelen zijn van elkaar gescheiden en overal hangen camera’s, één cipier zit verschanst in de souffleurbak. De acht gedetineerden gaan zitten op de scène, met hun brede rug naar het publiek. Jacky, Gaetan, Rony, Freddy, Mensour, Abdel, Pascal en Paul. Zware jongens, figuurlijk, maar voor de meeste onder hen ook letterlijk. Op de toneelwand worden beelden geprojecteerd: zwermen vogels in de lucht, wegschietende spermacellen, een kindje dat geboren wordt, duizenden zwemmende kwallen, zeemeeuwen, plastic zakjes die dansen in de lucht, feest, een schilderende Picasso. Indrukken van vrijheid. Dan volgen beelden met rellen, opgestapelde goudstaven, een paaldanseres, een Rolls Royce, boksen, armoede, frietjes. De beelden die te capteren vallen via het televisiescherm in de cel. Het verschil is groot.

De mannen trekken de voorstelling langzaam op gang – alsof ze weten dat er toch eerst vooral naar hun gekeken wordt: hoe ziet dat er uit, een misdadiger? Wat ze doen op scène is klein. Stappen, zoals in elke gevangenis, in rondjes en in rechte lijn, met opvallend gelijke tred, zichtbaar bedreven in hun taak. Opeens beginnen twee van hen te zingen, de ene brengt zwoele, Oosterse liederen, de andere Vlaamse schlagers, allebei met vaste stem en zonder achtergrondorkest. Nachtegalen, warm, aangrijpend en onmiskenbaar melancholisch. Een derde bokst in het luchtledige, nog een andere maakt salto’s. Die fysieke vertoning is een hint naar een ‘andere’ identiteit dan diegene die ze steevast met zich meezeulen, die van misdadiger en schurk.

De choreograaf wil duidelijk, tussen de vaak onbeholpen bewegingen door, die andere kant voor het voetlicht brengen. De gedisciplineerde passen en de gewilligheid waarmee de acht performers zich overgeven aan de regie-aanwijzingen staan in schril contrast met hun eigen, vrije bewegingen. Alsof ze die nog amper kunnen terugvinden. Eén man slaat op een gegeven moment zijn armen open en fladdert tussen de anderen door. Een vogel. Simpel beeld, maar het werkt hier. Zo stappen, zingen en dansen ze een hele tijd, en maken zelfs grappen in alle onschuld. Langzaamaan komen de weerloze stukjes van zichzelf bloot: acht zware mannen met onder hun bast een kinderziel. Zo vrolijk wordt de vertoning bijwijlen dat je ze zou willen uitnodigen thuis. ‘Echt aardige jongens’, zou je willen duidelijk maken aan de mensen buiten de gevangenis, juristen, politie, bewakers. Maar die weten wel beter. Die ambiguïteit blijft de hele tijd meespelen in je hoofd.

Tussendoor projecteert Lisa Tahon video’s van het gevangenisleven zelf, een enkele, karige commentaar hier en daar. Ook hun lichamelijkheid legt ze zorgvuldig vast: handen, haar, oren, profiel, details van hun lijf. Gevoelige beelden. Een visuele getuigenis van wat we wel weten, maar waar we niet durven bij stilstaan: een misdadiger is ook een gewoon mens. Dan kaapt Tahon hun blik, een voor een, minutenlang. Diep humane blikken. Warm, en zonder uitzondering met spijt in hun ogen – misschien niet om hun daden, maar alleszins om hun lot. Dat is ook wat je hoort als ze zich tenslotte kort en schuchter voorstellen. Veel verschillen van hen doen wij niet, wij hadden allicht vooral meer geluk. Dat is, kortom, wat je in je maag krijgt gebokst.

Bui Ngoc plaatst de mannen nog eens op een rij achteraan op de scène, en laat aandachtig naar ze kijken, zoals de Franse choreograaf Jérôme Bel in Disabled Theatre (2012) deed met zijn andersvalide acteurs van Theater HORA. Wat hier fascineert – en tegelijk bevreemdt  – is dat je weet dat deze lui met volle bewustzijn op scène staan. Het is een ongelooflijk moedige daad om door die schaamte heen te stappen. En het gaat in die zin over veel meer dan acht mannen die even wat meer vrijheid gegund worden in hun verder extreem rigide gevangenisregime.

In de videoprojectie zien we hoe de gedetineerden op de binnenkoer ieder om beurt vrolijk aan het dansen gaan (de rockmuziek krijg je niet te horen). Acht speelvogels die in hun lichtblauwe gevangenisplunje om beurten de lucht in springen. Afwijkende mensen? Afgeweken mensen. Nergens ervaar je de ‘ander’ zo dichtbij. Dat is de essentie van Parallel Lines: een choreograaf en een videomaker die de andere kant van de gevangenismuur tonen, en dan vooral de binnenkant van het pantser, de zachte ogen van de paria. Het is meteen ook de kracht van elke gevangenisvoorstelling: elk simpel beeld is er beladen met existentiële betekenis. Niks is hier gefaket of gezocht. Geen verholen narcisme, geen gespeelde identiteit.

In een interview vertelt een van de gelegenheidsacteurs dat je in de gevangenis moet leren leven zonder hoop en zonder wanhoop. Hoe doe je dat in hemelsnaam? Buiten op de parking zitten honderden zwarte vogels op het lichtgrijze beton van de gevangenismuren. Tot diep in de verschillende lagen van de omringende wallen zie je ze zitten. Ze wachten op het brood dat de gevangenen voor hen meenemen op hun wandeling buiten. Voor zulke sprekende beelden krijg je oog na Parallel Lines.