Misschien had ik last van woestijnverlangen. Fernweh naar de woestijn als symbool van het altijd veranderlijke, van tijdelijke landschappen en tijdelijke ontmoetingen. De woestijn met haar ontregelende weidsheid en white outs waar je elk gevoel voor oriëntatie verliest. Op stille reizen waarvan de sporen verdwijnen onder nieuwe zandverschuivingen. Misschien maakte een bezoek aan het Parijse Institut du Monde Arabe (IMA) enkele jaren geleden overmatig veel indruk, toen op een van de vele verdiepingen, onder een met sterren bezaaid plafond, hartverscheurend tedere liefdespoëzie weerklonk boven een gesimuleerde bedoeïenentent: een jongeman bezong er zijn geliefde in het volle besef dat haar karavaan straks onvermijdelijk de andere kant op zou reizen. Troost gepuurd uit sublimering, de belofte van vrijheid als je los kunt laten. Een echo daarvan vond ik in het gesprek met Radouan Mriziga in de Kunstenfestivaldesarts-brochure over zijn nieuwe voorstelling Magec / the Desert, waarin hij verwijst naar de woestijn als ‘ontembare ruimte van wijsheid en bezinning’.

“In Magec / the Desert wil Radouan Mriziga tonen hoe de energie van de woestijn aanwezig is maar transformeert.”

Magec / the Desert is het tweede luik van een trilogie binnen het langlopend onderzoek van de choreograaf naar de vaak verzwegen Amazigh-cultuur waarin hij is geworteld. Nadat hij in de vorige trilogie drie mythische godinnen opvoerde, vertrekt Radouan Mriziga nu vanuit de landschappen – bergen, woestijn en zee – en de dieren die er leven. Hij reist van hoog naar laag, vanaf de bergen in het eerste deel, naar de woestijn hier, en in een volgend luik de zee. ‘Het ancestrale is een verwerkingsproces in hedendaagse lichamen’, zei Mriziga in het nagesprek bij de voorstelling. In Magec / the Desert wil hij tonen hoe de energie van de woestijn aanwezig is maar transformeert. De toeschouwer die kwam voor een letterlijke uitbeelding van de woestijn zou bij hem op zijn honger blijven, voegde hij nog toe. Zelf bleef ik hangen aan enkele weerhaken.

De goden

In de zaal van Théâtre Varia is het stikdonker, tot er op het podium iemand tot drie keer toe een lichtje probeert te ontsteken. Pas als er even later een geur door de zaal waart – zanderig, houtig – realiseer ik me dat dit geen mislukte pogingen waren, maar drie minuscule ontbrandingen van geurstaafjes. Toch blijft het idee van ‘de poging’ door de voorstelling waren.

In zijn geheel valt de voorstelling uiteen in twee luiken in een mooie cyclische beweging. Het eerste, stille deel van de cyclus begint met een videoprojectie (Senda Jebali) op een enorme cirkelvormige schijf die boven het podium hangt. De schijf is zon en maan, met voortdurend wisselende lichtintensiteiten, net als in de echte woestijn. Het is op dit tweedimensionale hemellichaam dat de voorstelling tot leven komt, maar waar leven ook wordt vernietigd. We zien geluidloos een paddenstoelvormige wolk oprijzen, gevolgd door wervelstormen en iets wat op een kosmische of zonnestorm lijkt, met stervormige lichtflitsen.

De beelden tonen ook drie protagonisten in golvend zand. De drie, en hun kostuums, herken ik uit Mriziga’s eerdere werk rond de Amazigh-cultuur: Sondos Belhasen die in Ayur in hetzelfde zilvergrijze kostuum de maangodin Tanit verbeeldde, uit Lybia de rapper Mahdi Chamem Masi als zonnegod in een lang rood-en-gouden gewaad en Radouan Mriziga zelf als het maanschaap met enorme witte hoorns uit Atlas / the Mountain. Zij bewonen de zon – die later letterlijk zal keren in een maan – en zullen op die plaats, als opperwezens haast, ook de voorstelling afsluiten zonder intussen af te dalen naar het podium. 

Vervolgens verschijnt op de schijf een lange tekst in het Arabisch. Er spreekt iets heftigs uit de twee series uitroeptekens in de eerste regel. De tekst rolt lang en langzaam af, zonder vertaling. En, omdat we al lang kind-af zijn, hebben we vertalingen nodig om te begrijpen wat er speelt. In die trage weglating laat Mriziga efficiënt het besef doorsijpelen dat het Engels niet overal de lingua franca is. Hij geeft ons ook de tijd om naar de schoonheid van deze Arabische taaltekens te kijken. Uit de vertaling die alsnog volgt blijkt de tekst een aanklacht tegen nucleaire experimenten. In het nagesprek komen we te weten dat het om de Touareg-dichter Mahmoudan Hawad gaat die zich hiermee verzet tegen de Franse atoomexperimenten in de Algerijnse woestijn. Daar leven ook Touareg-nomaden uit de Amazigh-cultuur van de choreograaf. 

Prachtige dierenoutfits

Met deze aanklacht schuift de choreograaf het politieke expliciet naar voren. Tegelijk is het voor mij de eerste weerhaak die de interne logica van de voorstelling doorbreekt – tussen de voorouderlijke aanwezigheid op de beelden, de dieren op het podium en de performers die doorheen hun solo’s stilaan hun maskers afzetten, hun dierenidioom afschudden en ten slotte evolueren naar ander bewegingsmateriaal. Zelfs nadat Mriziga in het nagesprek vertelt dat de lokale nomaden geen ander verweer hadden tegen de nucleaire experimenten dan hun ancestrale rituelen en bezweringen, helpt me dat niet om de sprong te vatten van de tekst naar de dieren in het schemerdonker onder de schijf.

© Louka Van Roy

Met zeven zijn ze, bewegende wezens, die af en aan verschijnen, afzonderlijk, in stilte en laag bij de grond. Wanneer de videoprojectie afloopt en het lichter wordt, vallen hun prachtige dierenoutfits en -maskers op. Net voor het licht helemaal door de schemering breekt, vormen ze in een langgerekte rij twee bewegende wijzers rond de spil van een zonnewijzer die op de vloer onder de zon/maan is uitgetekend. Mooi hoe Mriziga de kostuums in zijn recentste trilogieën tot keurmerk lijkt te verheffen – dit keer zijn ze van de hand van Salah Barka met assistentie van Rim Abbes. Eyecatcher is een ruimzittend zilver en zwart gestreept gewaad met een breed, stijf schouderstuk in een dik geknoopt zwart weefsel, aangevuld met een abstract, driehoekig masker in hetzelfde kleurenpatroon. Dit kostuum zou zomaar een hedendaagse invulling van Ballets Russes-ontwerper Léon Bakst kunnen zijn. 

“Met zeven zijn ze, bewegende wezens, die af en aan verschijnen, afzonderlijk, in stilte en laag bij de grond.”

Het is geluidsontwerper Deena Abdelwahed die de stilte verbreekt, als hogepriesteres achter een mengtafel. In het nieuwe licht van dit eerste deel volgen nu lange sequenties waarin de performers hun dierlijke staat omzetten in beweging. Hun techniek is uitstekend, maar toch pakt de omzetting me niet. Het ontbreekt aan ‘zijn’. Ik wijt het aan de aartsmoeilijke oefening waarvoor ze staan om zich de dubbele energielading van zowel woestijn als dieren eigen te maken en die vervolgens tot bij de toeschouwer te brengen. Het is de tweede weerhaak die me als toeschouwer belet om me voorbij rationeel begrip te laten meevoeren in wat zich voordoet. Ook de dramaturgische keuze om die ene solo heel lang uit te spinnen, terwijl andere performers minder aan bod komen, lijkt in de weg te staan. 

Radouan Mriziga licht in het nagesprek toe dat zijn voorstellingen eerder procesgericht dan resultaatgericht zijn. Dat is absoluut valabel. Maar in mijn aanvoelen loopt de ziel van de woestijn in Magec / the Desert vooralsnog verloren. Terwijl in het videowerk de woestijn wel zeer aanwezig is, moet ze het op de podiumvloer hebben van de scenische middelen: de keuze voor stilte in dit eerste deel en het gesofisticeerde lichtontwerp dat de veranderlijke tinten van woestijnlicht oproept. 

“In mijn aanvoelen loopt de ziel van de woestijn in Magec / the Desert vooralsnog verloren.”

Clubmuziek

Pas in de staart van het eerste deel, nadat ze hun dierenmaskers al hebben afgelegd, komt de energie op dreef, wanneer Sofiane El Boukhari aanstekelijke aanzetten maakt tot streetdance in de rij waarin hij samen met de andere dansers staat. Goed toch om op de valreep te zien dat het niet aan het dansen zonder muziek lag. Vanaf dan zit de sfeer erin voor het tweede deel. Op een potje clubmuziek tonen de performers wat ze in hun mars hebben, waarbij Deena Abdelwahed aan haar draaitafel steeds meer etnische elementen binnenbrengt. De dansers doen hetzelfde in hun bewegingsmateriaal, terwijl in dat proces ook hun onderlinge contact steeds dichter wordt via een blik, een glimlach of een aanraking.

De aanwezigheid van de woestijn zit je met Maghreb-roots in de genen, was de stelling van Mriziga in het nagesprek, en al helemaal als je net als hij uit Marrakech afkomstig bent, want die stad is een poort naar de woestijn. Zijn aanname voert me bij het schrijven terug naar onderzoeker Charles A. Foster. Die beschrijft in zijn Being A Human: Adventures in 40.000 Years of Consciousness hoe hij samen met zijn zoontje – want kinderen staan meer open – als jager-verzamelaar uit het laat-paleolithicum op zoek gaat naar de verloren tover van het leven. Met hetzelfde zoontje probeerde hij zich eerder al in te leven in dieren in de aanloop naar Being A Beast: An intimate and radical look at nature, een proefondervindelijk onderzoek op de kruising tussen neuro-wetenschappelijk experiment, psychologie en natuurbeschrijving.

Ik plaats Foster in gedachten naast de uitdaging waar de performers in Magec / the Desert voor staan om hun woestijn- en dierengenen met het publiek te delen. Veel dichterbij op deze editie van het festival waart ook al de geest rond van butoh-legende Tatsumi Hijikata, in de Asbestos Hall gecureerd door Trajal Harrell. Ook Hijikata ging tussen de puinhopen van Hiroshima en Nagasaki op zoek naar het diepste binnenste in de performer ‘om iets te creëren dat van binnenuit straalt’, zo getuigde recent Moe Yamamoto, een overlevende danser uit die tijd. Foster en Hijikata zijn voor mij de ankers die aansporen om de evolutie van de performers in Magec / the Desert te volgen.

Klik hier voor de speellijst.