‘Zijn of niet zijn’ gaat trouwens op voor tal van scènes in deze uitgesponnen Shakespearetragedie. Voor veel van hen geldt namelijk dat ze er ‘niet’ (meer) ‘zijn’.

Perceval heeft altijd het talent gehad om naar de kern van de zaak te gaan en ook deze keer heeft hij zich ontdaan van bijkomstigheden. Bij hem geen geestesverschijningen op kasteelmuren of uitgebreide sterfscènes voor het haardvuur. Die zijn eruit geknipt. Wél een helder exposé, waarin oom Claudius, de nieuwe koning, uitlegt dat hijzelf gelukkig is (want pas getrouwd) en dat zijn land beeft onder de oorlogsdreiging van Fortinbras. Dit gebruiksvriendelijk opstapje wijst op het vermoeden dat het publiek misschien toch niet meer zo vertrouwd is met de klassiekers.

Waar de tekstbewerker Perceval heil ziet in een trimbeurt (die het stuk inperkt tot zowat twee uur), vertrouwt de regisseur op zijn beeldend vermogen om een deel van de informatie over te dragen. Scenografe Annette Kurz komt hem daarbij ter hulp. Al een paar jaar legt ze zich toe op ingenieuze houtvloer-motieven en ook deze keer verbaast ze daarmee. Balkjes van variërende lengte en hoogte heeft ze naast elkaar gepuzzeld. Voor de acteurs moet het redelijk avontuurlijk zijn om hierop te lopen. Het speelvlak is vrij ondiep, omdat al na tien meter een muur oprijst die tot in de toneelnok reikt. Hij bestaat uit twaalf barres boven elkaar, waaraan telkens tientallen uniformjassen hangen. Je zou er een leger mee kunnen kleden. Ook zo kan je dus tonen dat een land leeft onder permanente oorlogsdreiging.

Perceval hoeft niet per se te zeggen dat er iets ‘rotten’ is in de staat Denemarken, als hij dat net zo goed kan laten zien. Het eerste wat heel erg rot ligt te zijn, is een knaap van een rendierkadaver met een touw rond de nek. De schedel tussen het gewei is van bladgoud. Dit is natuurlijk de oude koning die uit de weg geruimd is, maar wiens lijkengeur levenslang zal blijven stinken. Deze nagedachtenis weegt op de personages.

Een briljante copywriter van het Thalia Theater gaf deze voorstelling de bottom line ‘Traum und Trauma’ mee. Het lijkt wat op de titel van een psychologiecolloquium, maar het is de nagel op de kop. Deze versie van Hamlet gaat over jonge-mensendromen en het verlangen om boven zichzelf uit te stijgen. En wat daar nog van in huis komt wanneer een trauma als een molensteen aan je benen hangt.

Voor zijn interpretatie van de Hamletfiguur baseerde Perceval zich op de these van de twijfelaar. Hamlet is de verwarde, verscheurde mens. Hij is de waarheidszoeker die mogelijke scenario’s besnuffelt en zich lang van geen enkel zeker weet. Hij is de tweespaltige die verloren loopt in zijn eigen tegenstellingen. Vandaar de keuze om Hamlet als dubbelrol te laten spelen, als een Siamese tweeling in een wijde jas. ‘Twee broeken uit één lap, twee benen in één broekspijp: dat is Hamlet’, zo klinkt het in de tekstbewerking van Feridan Zaimoglu en Günter Senkel. Op dit duo doet Perceval in Duitsland al jaren beroep.

Bij nader inzien is de ontdubbeling van Hamlet meer dan de verbeelding van de twijfel. De ene helft van het Hamletduo wordt gespeeld door een jonge, vitale acteur, de andere helft door een oudere. De eerste brengt driftig en impulsief spel. De tweede is bedaarder en rationeler. De een legt de ander soms het zwijgen op of souffleert iets voor. Soms scanderen ze samen stukken tekst. Dan wordt duidelijk dat deze twee figuren deel uitmaken van hetzelfde bewustzijn. Maar niet noodzakelijk van hetzelfde tijdsmoment. De oude Hamlet lijkt voortdurend gebeurtenissen te herbeleven, zoals iedereen wel eens stukjes verleden zit te herkauwen: had ik maar zus of zo gedaan, had ik maar dit of dat gezegd.

Het maakt dat deze Hamlet niet zozeer gaat over de twijfels die iemand hier en nu overvallen bij het nemen van een beslissing. Deze voorstelling gaat over de twijfels die iemand koestert over gebeurtenissen uit het verleden. Vandaar de consequente vertekening. We kijken in het hoofd van iemand die niet zo fijn aan het dromen is. Het speelvlak blijft de hele tijd in het schemerdonker en wordt vanuit de coulissen zuinig uitgelicht (door Mark Van Denesse, samen met costumière Ilse Vandenbussche nog een Belg die actief is in Hamburg).

De personages zijn overwegend surreële gedrochten, een soort fantastische Bosch-achtige figuren. Polonius wordt gespeeld door een vrouw in een rolstoel, zijn zoon Laertes is een hoge reus op stelten. Ophelia verschijnt in viervoud in vergeet-me-nietjesblauw. Rozencrantz en Guildenstern worden gespeeld door één schlemielige acteur, die de hele toneelspelersscène samenvat in één spastisch ballet.

Vanuit de optiek van de angstdroom is de muzikale begeleiding perfect te duiden. Niet voor het eerst doet Perceval een beroep op de piano. In zijn Belgische Othello, halfweg de jaren, liet hij freejazz-musicus Fred Van Hove de gebeurtenissen muzikaal becommentariëren. Voor zijn remake in München (2003) liet hij een kunstinstallatie maken van twee copulerende piano’s: een zwarte en een witte. Deze keer begeleidt Jens Thomas de voorstelling met piano en zang. Hij brengt een emotionele onderstroom aan, soms strak als Michael Nyman, dan woest kabbelend als Keith Jarrett. Maar steeds met geknepen, schrille kreten op de achtergrond.

Het zijn vooral de regie-ingrepen die deze Hamlet maken tot wat hij is. De tekstbewerking is min of meer een bijgetrimde hervertelling van het origineel; ze maakt dat we na al die jaren nog steeds geen grote fan zijn van het schrijversduo. Grote inzichten ontbreken en het taalregister is beperkt.

Aan de regisseur schrijven we de beklemmende droomatmosfeer toe (denk aan L. King of Pain, maar dan grotesker) met binnen die sfeer opgebouwde piekmomenten. Zelfs na vijf jaar buitenland herkennen we Percevals signatuur. Zo laat hij nog steeds met zichtbaar genoegen een scène ontsporen. De toneelspelersscène verbastert gaandeweg en degenereert tot woedende, vulgaire kreten als ‘een tong in uw gat’ en ‘neuken op het zomertapijt’.

Een andere bekende ingreep bestaat er in om handelingen buitensporig te accumuleren. Wanneer Hamlet zijn moeder aan wrijft dat er aan het hof een moordenaar rondloopt, wil ze dat niet horen. Ze zou één keer ‘nein’ kunnen zeggen, als teken van ontkenning. Ze zou het drie keer kunnen zeggen, dan zou het al een sterker signaal zijn, van afwijzing. Maar door het tien keer hysterisch te blijven schreeuwen geeft de koningin te kennen dat ze er niet op aangesproken wil worden én dat ze lijdt onder wroeging omdat het waar is.

Het retorische effect van het accumuleren heeft Perceval ten volle uitgespeeld voor de finale van de voorstelling. Een spreekkoor van twintig kinderen scandeert minutenlang tegengestelde begrippenparen, beginnend met ‘zijn of niet zijn’. Tientallen keuzes denderen voorbij. Eerst zijn het levenshoudingen, zoals ‘liefhebben of haten’ en ‘vergeven of wraak nemen’, maar van langsom worden het meer particuliere en banale besognes als ‘pluk bloemen of pluk ze niet’ en ‘doe anders of blijf jezelf’ en ‘krijg kinderen of krijg ze niet’. Als keuzemenu beslaat het een levensproject. Deze idealistische opstoot van kinderen die hun leven vorm zullen geven, wordt bijna kwansuis de kop ingedrukt met de dienstmededeling dat Fortinbras de oorlog gewonnen heeft. Hoop? Een kruis erover.

De Hamlet van het Thalia Theater brengt geen opzienbarende nieuwe inzichten maar wel een heldere lezing en hij verrast regelmatig met geniale momenten. In deze degelijk geacteerde voorstelling is vooral een sterke regiehand voelbaar.

Hamlet was op 8 oktoberte zien in de Stadsschouwburg Amsterdam. www.thalia-theater.de