‘Elke niet-Europeaan is zogezegd een potentiële migrant’

Oktober 2023. De Iraanse theatermaakster Naghmeh Manavi krijgt geen visum om in België het festival Moussem Stages bij te wonen. Haar voorstelling Will I remember? in Monty wordt last minute afgelast.

Mei 2023. Regisseur Keyvan Sarreshteh, die in Teheran woont en werkt, wordt uitgenodigd op de Wiener Festwochen. Hij mag komen, zijn dramaturg en technicus niet. Achter de schermen horen ze dat de autoriteiten de kans te groot achten dat deze jonge kunstenaars in Europa willen blijven.

Zomer 2023. De Keniaanse schrijver en theatermaker Ogutu Muraya wordt op de luchthaven van Nairobi geweigerd op een vlucht van Egyptair naar Parijs, omdat hij geen terugvlucht met dezelfde luchtvaartmaatschappij heeft en ze zijn terugkeer niet kunnen garanderen.

Voorjaar 2023. De Zuid-Afrikaanse sopraan Nobulumko Mngxekeza-Nziramasanga zingt mee in The Golden Stool van Gorges Ocloo bij muziektheater LOD. Met haar toeristenvisum kan ze drie maanden blijven, maar de repetities duren langer. De procedure voor een nieuw long stay-visum neemt weken in beslag. Pas drie weken voor de première krijgt ze groen licht.

Mei 2023. Voor De stem van vingers, een voorstelling over de geschiedenis van de immigratiepolitiek en het grensgeweld rond Fort Europa, werkt theatermaker Thomas Bellinck samen met de Afghaanse journalist Saïd Reza Adib. Als vluchteling, die na een verschrikkelijke exodus in Finland is beland, mag Reza niet reizen. Acteurs Musia Mwankumi en Jeroen Van der Ven worden zijn spreekbuis.

Februari 2019. Bij NTGent wordt de première van Histoire(s) du théâtre II van de Congolese choreograaf Faustin Linyekula afgelast. Ook Sept Mouvements Congo van zijn landgenoot Michael Disanka kan niet doorgaan. De reden? De sluiting van het Schengenhuis in Kinshasa, waar België visa uitreikt voor achttien Europese landen. Met die sanctie wilde toenmalig president Joseph Kabila tonen dat hij het niet eens was met de beslissing van de Belgische overheid om een deel van zijn ontwikkelingssteun toe te kennen aan het Congolese middenveld en kritische mensenrechtenorganisaties. België had die demarche op zijn beurt genomen omdat Kabila de verkiezingen keer op keer bleef uitstellen.

Het paspoortprivilege

Hildegard De Vuyst en Ehsan Hemat zuchten als ik de verhalen opsom. Ze klinken maar al te bekend in de oren. Als Iraans-Belgisch choreograaf, die sinds 2007 in Brussel woont, is Hemat naar eigen zeggen bijna elke maand bezig met een visumaanvraag voor familie, vrienden of collega-kunstenaars. Als dramaturg bij les ballets C de la B (inmiddels omgedoopt tot laGeste) en het Festival van Marseille werkt De Vuyst al meer dan twintig jaar nauw samen met kunstenaars uit Palestina, Congo en Zuid-Afrika.

Het toeval wil dat in de week voor ons gesprek De Vuysts handtas werd gestolen. In afwachting van een nieuwe identiteitskaart gebruikt ze noodgedwongen haar paspoort. ‘Niet wit of zwart, niet rijk of arm, dít is het echte privilege voor mij’, zegt De Vuyst terwijl ze met het paarse boekje op tafel klopt.

Zijn bovenstaande verhalen de regel of eerder de uitzondering?

Hildegard De Vuyst: Dat is moeilijk om te zeggen omdat er naar mijn gevoel veel onder de radar blijft. Het probleem wordt alleen zichtbaar als een voorstelling geannuleerd wordt, of als een bekend figuur zoals Cynthia Bolingo geen visum krijgt voor een belangrijke wedstrijd in Verenigde Staten (de Belgische recordhoudster op de 400 meter miste daardoor in september de finale van de Diamond League, red.). Wat wel vaststaat is dat de situatie in twintig jaar tijd dramatisch veranderd is. Als we bij les ballets C de la B vroeger een visum aanvroegen voor een niet-Europese artiest, dan wisten we vrijwel zeker dat die kon komen. Nu is het veel meer een loterij geworden.

Ehsan, jouw voorstelling A in the role of B when C didn’t make it (2023), een samenwerking met drie Iraanse theaterartiesten onder wie jouw oom, is deels in het water gevallen door visumproblemen.

Ehsan Hemat: Klopt, we zijn twee weken repetitietijd verloren. Het stuk maakte deel uit van het Moussem Cities-festival, gewijd aan Teheran. Meer dan twintig Iraanse kunstenaars hadden een visum nodig, waardoor verschillende aanvragen te laat werden ingediend. Maar belangrijker is misschien wel de impact van de politieke context. Zodra er een diplomatiek probleem is tussen België en Iran, zoals nu in nasleep van de zaak rond Olivier Vandecasteele, sluit België de deuren.

Gewone burgers zijn inderdaad het slachtoffer van wat zich op het politieke schouwtoneel afspeelt. In september schortte Frankrijk ‘uit veiligheidsoverwegingen’ nog alle visumaanvragen op van kunstenaars en studenten uit Burkina Faso, Mali en Niger. De coupplegers in die landen waren erg kritisch voor ex-kolonisator Frankrijk.

De Vuyst: Die politieke invloed is een groot probleem. Ook in omgekeerde richting. Vanuit België naar Congo reizen is tegenwoordig moeilijk. De Congolezen hebben zoiets van: als wij niet vrij naar de Schengenzone mogen reizen, waarom zouden we jullie dan wél moeten ontvangen? Geef ze eens ongelijk.

Steeds meer landen in de Schengenzone sluiten om financiële redenen hun buitenlandse ambassades en outsourcen hun visumaanvragen naar een externe organisatie, zoals VFS Global (Visa for Schengen) en VisaMetric. Uit onderzoek van kennisplatform On the Move blijkt dat dit de zaken voor kunstenaars en cultuurorganisaties enorm bemoeilijkt.

Hemat: In Teheran is VFS echt corrupt. Een afspraak krijgen is bijna onmogelijk, dus de enige opties zijn betalen of via de zwarte markt gaan. En dat zijn niet de enige extra kosten. In theorie betaal je voor een visumaanvraag 125 euro, maar mijn ouders moeten elke keer vanuit Shiraz naar Teheran vliegen om zich persoonlijk aan te melden. VFS rekent ook extra fees voor allerhande papieren waarvan je niet wist dat je ze nodig had. Normaal neemt de procedure ongeveer vier weken in beslag, maar dat wordt zo al snel overschreden. En wanneer een docu- ment ontbreekt, wordt je aanvraag geannuleerd en moet je opnieuw beginnen.

De Vuyst: Sinds 9/11 is dat inderdaad de trend. Vroeger had je op een ambassade een persoonlijk aanspreekpunt, iemand die meestal wat goodwill had voor kunstenaars. Kwam een aanvraag te laat binnen, dan dacht men: oké, niet slim, maar we zullen zien wat we kunnen doen. Nu is de hele procedure gedigitaliseerd en uitbesteed. Iedereen is een nummer geworden. Het is een administratief doolhof dat voor niemand nog behapbaar is.

Sinds corona kijkt Europa nog strenger toe op wie zijn grenzen mag oversteken, wat de internationale uitwisseling een onherstelbare klap heeft toegebracht. Hoe hebben jullie dat ervaren op het terrein?

De Vuyst: Ja, Europa is er gewoon klaar mee. Punt. Ik zal je één concreet voorbeeld geven. Straffer dan dit wordt het niet. In juli 2021 hadden we Michael Disanka en zijn vrouw Christiana Tabaro met Sept Mouvements Congo uitgenodigd op het Festival de Marseille. In het Schengenhuis in Kinshasa kreeg het koppel te horen dat ze er goed aan deden om geen visum aan te vragen voor hun zes maanden oude baby. Samengevat: alleen als ze hun kind achterlieten, kregen zij de toestemming om te reizen. In hun quarantaine in Marseille hebben ze de voorstelling vervolgens helemaal herwerkt, want ook hun drie dansers en muzikanten mochten niet komen.

A in the role of B, when C didn’t make it, Ehsan Hemat © Michiel Devijver

Gebeurt dat dan vanuit de perverse veronderstelling dat Disanka en co. anders niet zouden terugkeren naar Congo?

De Vuyst: Inderdaad, men gaat ervan uit dat elke niet-Europeaan een potentiële migrant is. De Schengenambtenaren hebben maar één missie: de mensen buitenhouden. En alle mensen van wie ze niet zeker zijn dat ze zullen terugkeren, bijvoorbeeld omdat ze geen baby hebben, geen huis op hun eigen naam hebben staan of voldoende geld op hun bankrekening hebben om in Europa te kunnen overleven, die krijgen gewoon geen visum.

Hemat: Die bias treft vooral jonge kunstenaars. Mijn oom, een zeventiger, had geen probleem om naar Brussel te komen. Omdat ze weten dat hij op zijn leeftijd al een leven in Iran heeft en dat niet zomaar zal achterlaten. Dit is trouwens ook de reden waarom mijn ouders tot 2016 nooit de toestemming hebben gekregen om mij in België te bezoeken. Pas toen ze beslisten om apart te komen, is het gelukt.

Dat is hartverscheurend.

Hemat: Ja, maar over die problemen kan ik hier met niemand praten, omdat niemand het begrijpt. Ondertussen heeft mijn vader beslist om zijn kinderen, die allemaal in het buitenland wonen, niet meer te bezoeken. Hij wil niet meer smeken om een visum, het is te vernederend.

“Mijn ouders hebben tot 2016 nooit de toestemming gekregen om mij in België te bezoeken. Pas toen ze beslisten om apart te komen, is het gelukt.” — Ehsan Hemat

De aanvraagprocedure verloopt sinds enkele jaren grotendeels online. De pandemie heeft die digitaliseringsgolf alleen maar versterkt, maar dat is niet onschuldig, zeggen jullie.

De Vuyst: De digitalisering is een gemakkelijke hefboom voor overheden om controle te krijgen over burgers. Corona was gewoon een excuus, een experiment dat nu bestendigd wordt. Bepaalde regimes komt dat zeer goed uit.

Ook voor wie buitenlandse kunstenaars uitnodigt, zijn de voorwaarden strenger en ontransparanter geworden.

De Vuyst: Aha, nu hebben we het over de tenlasteneming of de fameuze prise en charge. (Hemat en De Vuyst beginnen allebei te gniffelen) Vroeger kon een organisatie, zoals les ballets C de la B of KVS, borg staan voor een buitenlands kunstenaar. Nu kan dat voor een visum voor kort verblijf alleen nog als individuele burger. En pas op, dat is niet om mee te lachen. Ik moet niet alleen kunnen aantonen dat ik genoeg inkomsten heb, ik moet ook alle accommodatie en medische kosten betalen bij een eventuele repatriëring. De burgemeester van de gemeente waar ik woon moet die prise en charge bovendien legaliseren. Waar leidt dit ons naartoe?

Hemat: In mijn geval moeten mijn schoonouders zelfs borg staan omdat ik als kunstenaar met losse arbeidscontracten werk. De hele procedure is gedigitaliseerd maar tegelijk aanvaarden VFS en de Belgische overheid meestal alleen originele documenten. Je wil niet weten hoe vaak een aanvraag geweigerd wordt omdat je een kopie hebt ingediend, of hoeveel keer je je paspoort moet opsturen voor één of andere stempel. Dan hoop je maar dat je in de tussentijd niet moet reizen. Het is te absurd voor woorden.

En dan hebben we het nog niet eens over de werkvergunningen gehad…

De Vuyst: Ja, de visa zijn één ding. Wie langer dan een maand in België wil repeteren, heeft een arbeidsvergunning nodig.
En die wordt niet op federaal, maar op Vlaams niveau afgeleverd. Je voelt de bui al hangen. (lacht) Ook daar zijn de voorwaarden complex. Voor een arbeidsvergunning moet er een contract zijn en met dat contract komt een Belgische bankrekening. De Congolezen uit Requiem pour L. (2018) moesten hier dus een rekening openen zodat ze hun Belgisch loon konden ontvangen en sociale bijdragen betalen. Maar vervolgens moesten ze die taksen terugvorderen omdat ze geen Belg zijn. Begin er maar eens aan, je wordt knettergek. En dan ben je nog niet eens op internationale tournee vertrokken.

“Ook aan de kant van de financiering wordt de internationale samenwerking totaal ondermijnd.” — Hildegard De Vuyst

Hemat: Ik had altijd gehoopt om de relatie met mijn geboorteland levend te houden, maar het is gewoon te moeilijk. Ik denk niet dat ik nog snel met Iraanse acteurs zal werken.

Producten reizen, mensen niet

De ontransparante procedure, het gebrek aan expertise en afspraken bij de externe bureaus die de visa moeten goedkeuren, de kafkaiaanse bureaucratie, de absurde redenen voor een weigering (lees: ‘onvoldoende financiële middelen voor levensonderhoud’ of ‘onvoldoende bewijs van inzet voor terugkeer’)… Ze gelden ook voor gewone reizigers.

Toch worden kunstenaars en cultuurwerkers extra geviseerd, stelt de netwerkorganisatie On the Move, die meer dan 130 artiesten en organisaties hierover bevroeg (2023). Vaak komt de uitnodiging van een festival of de goedkeuring van subsidies pas last minute, zodat kunstenaars niet tijdig aan een visumaanvraag kunnen beginnen. Als freelancers hebben ze bovendien in de regel een onregelmatig inkomen en is het niet altijd makkelijk om te bewijzen dat ze artiest zijn…

De levende podiumkunsten worden hierdoor nog meer getroffen dan andere disciplines.

De Vuyst: Absoluut. Fysieke nabijheid is de kern van ons werk. Cinema kan reizen zonder een regisseur, beeldende kunst ook.Maar wij móéten ons gewoon verplaatsen. Zo komen we in de absurde situatie terecht dat producten vandaag vrij kunnen reizen, maar lichamen niet. Europa wil gewoon de mensen niet, punt.

Hemat: Het is een van de redenen waarom veel gerenommeerde niet-Europese kunstenaars zich in de Schengenzone vestigen. Met een tweede paspoort kunnen ze die vermoeiende visumprocedure omzeilen. Op de affiches van internationale festivals zie je daardoor steeds dezelfde namen opduiken, maar de nieuwe generatie blijft onderbelicht. Hoe gaan jonge kunstenaars bijvoorbeeld om met de Women, Life, Freedom-beweging in Iran? We weten het niet.

De Vuyst: Veel van de Congolezen met wie we indertijd bij les ballets hebben samengewerkt, hebben in Europa een nieuw leven uitgebouwd. Hetzelfde geldt voor de Palestijnen, wat ter plekke tot een totale braindrain leidt. Al wie kan, vertrekt. Ik zou willen dat die mensen de nieuwe generatie kunstenaars in hun eigen land voeden met de knowhow die ze hier hebben vergaard. Maar het is toch niet aan mij om te zeggen dat iemand terug naar Ramallah of Kinshasa moet?

Het probleem is ook dat niet iedereen gelijke toegang heeft tot zelfs maar het aanvragen van een visum.

De Vuyst: Nee, het Belgisch consulaat in Israël ligt bijvoorbeeld in Oost- Jeruzalem. Palestijnen van de Westelijke Jordaanoever mogen daar niet naartoe. Zij moeten hun aanvraag dus meegeven met iemand die wél toegang heeft tot Jeruzalem, maar zo zijn er niet veel.

Hoe hard zet dit de internationale uitwisseling onder druk?

De Vuyst: Enorm. I’ll be very blunt… Wij maken onze producties tegenwoordig niet meer met Vlaams geld, maar met de Belgische taxshelter. Daarbij kun je de kosten van Belgische werknemers voor 70 procent inbrengen, de Europese voor 20 procent en de niet-Europese slechts voor 10 procent. Ook aan de kant van de financiering wordt de internationale samenwerking dus totaal ondermijnd.

Hemat: Er zijn inderdaad amper nog subsidies voor interculturele uitwisseling. Een reisbeurs dekt enkel de kosten van de mensen die op het podium staan, maar niet van de dramaturg of technicus. In 2025 hebben we de kans om met A in the role of B… een tiental shows in Europa te spelen. Maar financieel is dat een zeer moeilijke oefening. Frustrerend, want zo’n tournee is een boost voor je carrière. En zelfs al krijg je een visum, dan is dat heel strikt voor de periode van je werk. De dag na je voorstelling moet je meteen terug, dus netwerken zit er niet in. Ik vraag me af hoe het komt dat zoveel topsporters wel zo makkelijk kunnen reizen…

“Op de affiches van internationale festivals zie je steeds dezelfde namen opduiken, maar de nieuwe generatie blijft onderbelicht.” — Ehsan Hemat

In Frankrijk gaat het er enigszins anders aan toe. Kunstenaars kunnen er een vierjarig ‘Passeport Talent—Artiste’ krijgen, een uitzonderingsregel die nergens anders in Europa bestaat.

De Vuyst: Ja, zo zijn veel Afrikaanse kunstenaars in Europa binnengekomen. Het voordeel is dat je in vijf jaar tijd de Franse nationaliteit kunt verwerven, als je voldoende arbeidscontracten aan elkaar kunt rijgen.

Hemat: Ook in Finland, waar mijn broers wonen, zie ik dat de procedure veel menselijker kan. Ik heb de indruk dat de overheid daar wil dat je contact houdt met je familie. In België niet.

Waarom blijven kunstenaars zo stil over deze onzichtbare boycot?

Hemat: Omdat ze denken dat ze geen stem hebben en het verschil niet gaan maken. En omdat je, in het geval van Iran, zelfs met een buitenlands visum nog op elk moment kunt worden tegengehouden aan de grens omdat je een verdacht profiel hebt of kritisch bent voor het regime. Of ik nog perspectief zie? Heel soms. Keyvan Sarreshteh heeft zijn geannuleerde productie op de Wiener Festwochen benut om het debat te openen. Na afloop was er blijkbaar iets meer bereidwilligheid om Iraanse artiesten een visum te geven. Een beetje lawaai maken haalt dus toch misschien iets uit…

Illustraties: Shervin/e Sheikh Rezaei

Bronnen

On the Move. (2023). Schengen Visa Code and Cultural Mobility: Latest insights with a focus on artists and culture professionals from the African continent.

On the Move. (2012). Artists’ mobility and visas: a step forward. Final report of On the Move’s workshop on artists’ mobility and Schengen visas.

https://on-the-move.org

Charlotte De Somviele