Dignity past in de reeks ‘waarheidscommissies’ die Chokri Ben Chikha, artistiek leider van Action Zoo Humain, sinds 2013 opzet. De mosterd haalt hij daarvoor bij een bijzonder soort instelling, de Truth and Reconciliation Commission. Het beroemdste voorbeeld werd in 1996 opgericht in Zuid-Afrika, en diende om burgers en bestuurslui, slachtoffers en daders aan het woord te laten over het onrecht en de gruwelen van het Apartheidsregime. De TRC was een poging om herstelrecht, restorative justice, de overhand te geven boven de courantere wraakzucht van politieke overwinnaars. Alleen door een breedgedragen proces van dialoog, excuses en vergiffenis kon een maatschappij ervoor zorgen dat een gedeelde pijnlijke geschiedenis zich niet herhaalde in nieuwe gedaanten. Dat was tenminste het idee. Best wat wonden bleven achteraf dooretteren doordat op weg van de waarheid naar de verzoening een cruciale stap leek te zijn overgeslagen, die van de rechtvaardigheid. Teveel misdaden bleven onbestraft.

Als theatrale varianten verstoren Action Zoo Humains waarheidscommissies de grenzen tussen feit en fictie. Ben Chikha bouwt zijn denkbeeldige instellingen steeds op volgens een gelijkaardig recept. De voorstellingen spelen zich af op locaties met een institutioneel gewicht, zoals een rechtszaal, een kerk, de majestueuze plenaire ruimte van de Senaat, of een gemeenteraadszaal, zoals in het stadhuis van Oostende tijdens Theater aan Zee. Professionele performers krijgen soms gezelschap van academici en (ex-)politici. Samen vullen die de nodige rollen in, summier gebruikmakend van een aantal herkenbare rituele handelingen, spreekformules en rekwisieten. De ceremoniemeester gebaart het publiek respectvol op te staan wanneer de commissieleden de zaal betreden; de voorzitter zet met een hamertje haar uitspraken extra kracht bij; een getuige groet plechtig de commissie voor hij begint te spreken, enzovoort. Institutionele codes worden hoogstens aangestipt, om vervolgens onderuit te worden gehaald.

“Alle waarheidscommissies van Action Zoo Humain buigen zich over eenzelfde historische vorm van onrecht, die de geschiedenisboeken nauwelijks heeft gehaald en waar het gezelschap zijn naam aan ontleent: de menselijke zoo.”

Net als voor de Nederlandse reeks in 2024, wist Ben Chikha Mpho Tutu van Furth te strikken voor de rol van commissievoorzitter. Iets van de morele autoriteit van haar beroemde vader straalt op haar af, de Zuid-Afrikaanse geestelijke en anti-Apartheidsstrijder Desmond Tutu, die destijds zelf de TRC voorzat. Anders dan in de Zuid-Afrikaanse, of in gelijk welke andere waarheids- en verzoeningscommissie, is het centrale onderwerp hier geen grootschalig, collectief trauma dat nog vers in het geheugen ligt, zoals de repressie onder een dictatuur of een jarenlange burgeroorlog. Alle waarheidscommissies van Action Zoo Humain buigen zich over eenzelfde historische vorm van onrecht, die de geschiedenisboeken nauwelijks heeft gehaald en waar het gezelschap zijn naam aan ontleent: de menselijke zoo. Die tentoonstellingspraktijk voerde mensen uit gekoloniseerde gebieden op in ‘traditionele klederdracht’ in een decor dat ‘authentiek’ Congolees, Surinaams of Indonesisch moest ogen – soms zelfs in een kooi. Allemaal ter lering en vermaak van een wit publiek, dat zich al kijkende bevestigd wist in zijn eigen superioriteitswanen.

Deze commissie, zo verklaart Tutu van Furth in haar openingsstatement, zal inzoomen op de ‘Tunesische souk’ die deel uitmaakte van de Gentse wereldexpo in 1913. Een van de tentoongestelde mensen, het negenjarige jongetje Habib Hammami, verdronk toen in zee tijdens een groepsuitstap naar Oostende. Hier aanwezig als getuigen zijn de achterkleindochter van Habibs broer, Hajer Hammami (Hajer Zaidi), en haar nicht Oumaima (Oumaima Ben Ammar). Zij zullen de kleine kist met Habibs stoffelijke resten, waarover de Tunesische vlag is gedrapeerd, nadien repatriëren.

De serene toon waarmee de zitting van start gaat, vervalt al gauw. Het ongemakkelijke verleden dat de commissie opgraaft, blijkt een doos van Pandora te zijn die het heden polariseert. Wanneer Ben Chikha het woord neemt als de doctor in de kunsten die hij in het echte leven ook is, om wat context te geven bij zijn onderzoeksonderwerp, de menselijke zoo, valt het ene na het andere commissielid hem in de rede met kritische vragen en tegenwerpingen. Het is interessant dat de fictie van Dignity spreekposities met elkaar confronteert die zich doorgaans niet direct tot elkaar verhouden, elkeen met hun eigen versie van de waarheid; wel is het vreemd dat enkele van de commissieleden van bij het begin de legitimiteit van de voorliggende casus in twijfel trekken. Sonia Chrissi (Nedia Belhaj), die voor de Europese Commissie rond migratie werkt, relativeert het racistische karakter van de tentoongestelde souk, net als de oude, witte man van dienst dat doet, Franky De Coene (Frank Verdru). De humanitaire immo-baas, die later een platvloerse huisjesmelker zal blijken te zijn, haalt zuchtend de schouders op: “In Oostende leven mensen vandaag ook van bezoekers die komen kijken. Naar de zee, de façades, zelfs naar de armoede.” De dekoloniale, activistische academica Jasmien De Lannoy (Yasmine Akrimi) en de vertegenwoordiger van het Tunesische Consulaat in België, Rachida Selmi (Nadia Tlich), mengen zich snel in het steeds verder verhittende debat.

“Veel theatervormen leven van de ambiguïteit van feit en fictie, maar welk soort leugen kan een getheatraliseerde waarheidscommissie verdragen, een die zich bovendien buigt over een weerzinwekkend historisch onderwerp als de menselijke zoo?”

August Van de Gracht

August Van de Gracht

August Van de Gracht

Het bedoeld stereotiepe karakter van deze personages en hun uitspraken lijkt te moeten zorgen voor wat comic relief in wat anders een doodernstige documentaire voorstelling had kunnen zijn. Toch roept het vragen op naar de verhouding tussen feit en fictie. Wie zou een waarheidscommissie samenstellen met leden die getuigen én op den duur ook elkaar aan de lopende band brutaal onderbreken? Met interventies die niet altijd getuigen van een grote expertise, laat staan wijsheid? En waarom stelt voorzitter Tutu van Furth maar geen orde op zaken?

Veel theatervormen leven van de ambiguïteit van feit en fictie, maar welk soort leugen kan een getheatraliseerde waarheidscommissie verdragen, een die zich bovendien buigt over een weerzinwekkend historisch onderwerp als de menselijke zoo? Doet de fictie de documentaire feiten hier niet wat onrecht aan?

Mogelijks stelden de makers van Dignity zich helemaal niet tot doel om de waardigheid van de tentoongestelde Tunesiërs meer dan een eeuw na datum te ‘herstellen’. Noch om de nakomelingen van degenen die keken en die van degenen die werden bekeken met elkaar te ‘verzoenen’. Mogelijks vonden ze provocatief cynisme een gepastere reactie in een tijd waar veel van de morele schaamte rond racisme is komen te vervallen. Na dr. Ben Chikha’s bijdrage beweegt het twistgesprek zich via soms wat verwarrend onnavolgbare omwegen richting het heden. Zo komt het actuele debat rond de koloniale standbeelden aan bod. Hajer Hammami stelt voor om het ruiterstandbeeld van Leopold II op de dijk van Oostende te vervangen door een sculptuur van haar verre tante Sassia, die als “Arabische danseres” optrad voor het Franse leger en boodschappen doorspeelde aan het Tunesische verzet. De vluchteling en danser Moussa N’Diaye, die zichzelf lijkt te vertolken, klaagt de migratiedeal aan die de EU in 2023 sloot met het Tunesische regime van de meedogenloze Kais Saied: “I didn’t come here to accuse Tunisia. It is Europe that is paying for us to die.” Wat is nog het verband met de Tunesische souk en het dode jongentje?

“Het punt is dat de racistische beeldvorming in Europa diepe koloniale wortels heeft, vandaag nog doorwoekert en talloze slachtoffers maakt. Toch stapelt Dignity erg veel grote en complexe onderwerpen op elkaar, die niet altijd bijdragen aan het overkoepelende argument van de voorstelling.”

Het punt is dat de racistische beeldvorming in Europa diepe koloniale wortels heeft, vandaag nog doorwoekert en talloze slachtoffers maakt. En dat het extreem repressieve grensbeleid van de EU en de brede steun die het onder de Europese bevolking bezit, er deels de producten van zijn. Dat is ontegensprekelijk zo. Toch stapelt Dignity erg veel grote en complexe onderwerpen op elkaar, die niet altijd bijdragen aan het overkoepelende argument van de voorstelling, en de blik op die aparte onderwerpen kunnen vertroebelen. De Ceuta-crisis wordt even vernoemd. Min of meer op hetzelfde ogenblik waarop Dignity in première gaat, steken tienduizenden vluchtelingen via de zee in een mum van tijd de grens over tussen Marokko en de Spaanse enclave Ceuta. Tientallen onder hen verdrinken. Het is een bijzonder ingewikkeld verhaal, waarvan heel wat elementen nog in het duister zijn gehuld. De maatschappelijke structuren die mogelijk maken dat mensen in 1913 te kijk worden gezet in een fake souk, overlappen misschien tot op zekere hoogte wel met de maatschappelijke structuren die ‘Ceuta’ hebben veroorzaakt. Samenvallen doen ze allesbehalve.

De speeldata van de voorstelling vind je hier.