© Christophe Raynaud de Lage

Ciska Hoet

Leestijd 4 — 7 minuten

Les Damnés – Ivo Van Hove & Comédie Française

Perfect gemaakt zonder potten te breken

Een strak gecomponeerd familiaal drama dat de dreiging van de Tweede Wereldoorlog symboliseert en dat ook nog eens gebaseerd is op een film: Les Damnés is op alle vlakken vintage Ivo Van Hove. Tegelijkertijd blijft de precieze noodzaak van deze adaptatie enigszins duister.

Wie naar Les Damnés ging kijken in de Antwerpse stadsschouwburg weet meteen weer waarom Ivo Van Hove als regisseur tot de absolute wereldtop behoort. De voorstelling zit zo strak in elkaar dat je niet anders kan dan ademloos toekijken. Alleen al de openingssequentie is één groot precies uitgevoerd ballet. Op de opengewerkte scène komen alle spelers op, samen met onder meer de kostumière en de cameramensen die ook allemaal live te zien zijn. Het licht verandert van geel naar helwit en een stoomfluit markeert het begin. De groep verspreidt zich naar de zijkanten van het podium waar de schminktafels en kledingrekken zichtbaar zijn en op het grote scherm in het midden worden beelden getoond van de brandende Rijksdag in 1933. Vervolgens zoomt de camera in op de acteurs die één voor één worden voorgesteld terwijl ze in hun pak worden gehesen, met elkaar kletsen, een glas uitschenken, er live muziek wordt gespeeld en er verderop een tafel wordt gedekt met zilvergoed. Voor de kijker is het een geësthetiseerde wirwar aan gebeurtenissen en informatie. Voor de spelers moet het een bestudeerd en precies getimed schema zijn. Het is wonderlijk dat er niks misloopt en alles perfect in elkaar klikt.

Waar je aanvankelijk vooral overdonderd raakt door zoveel métier, word je al snel het verhaal ingezogen. Van Hove baseerde zich op de gelijknamige film van Luchino Visconti. Die creëerde een familieportret dat tegelijkertijd symbool staat en direct resoneert met de opkomst van het nationaalsocialisme in het Duitsland van de jaren dertig. De kijker is getuige van hoe een familie snel aangetast raakt en vervolgens ten onder gaat aan destructieve machtswellust en haat. Visconti en zij medeauteurs tonen hoe makkelijk mensen corrumperen enkel en alleen vanuit de wens om de eigen positie en luxe te behouden.

Alles speelt zich af in de gigantische woonst van de rijke staalmagnaten-familie Essenbeck. Zij moeten beslissen of ze een alliantie aangaan met het nieuwe Duitse regime om zo hun imperium te behouden en verder uit te bouwen. De point of attack bestaat uit de moord op patriarch Joachim die weigerachtig staat ten opzichte van het nazisme. Vanaf dan ontvouwt zich een gruwelijke machtsstrijd vol intriges, moord, kindermisbruik en incest.

Wie het oeuvre van Van Hove een beetje kent, weet dat deze plot een kolfje naar zijn hand is. Het is niet de eerste keer dat de regisseur zijn fascinatie voor dysfunctionele families ruim baan geeft. Idem dito wat zijn liefde voor film betreft. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het eerste deel van Les Damnés een tikkeltje té filmisch is, met de vele close-ups en andere typische cinematografische ingrepen. Maar Van Hove zou Van hove niet zijn mocht hij niet enkele magistrale vondsten toevoegen aan Visconti’s script. Zo is de scène waarin de SA wordt uitgemoord door de SS (een echo van de Nacht van de Lange Messen) een absoluut hoogtepunt. We zien de naakte homoseksuele zoon Konstantin met zijn oudere lichaam naast een jonge adonis. Op het podium staan ze alleen, maar op het projectiescherm achter hen zijn ze synchroon en van bovenaf te zien omringd door een groep naakte mannen verwikkeld in een bruut en tegelijkertijd sterk geësthetiseerd bacchanaal dat het midden houdt tussen een orgie en een waterballet. Het thema van het lichaam dat als één van de rode draden door de voorstelling loopt, krijgt hier een indrukwekkende apotheose. Het gezonde, gespierde lichaam was niet enkel een ideaal binnen de nationaalsocialistische ideologie. Tot op vandaag wordt ermee gedweept in rechtse kringen, en dan gaat het in de eerste plaats om mannenlichamen. Niet toevallig verwerkte Visconti de homo-erotische spanning van het nazisme in zijn film en het is sterk dat Van Hove dit verder uitdiept.

Ook de zes doodskisten die opgesteld staan aan de zijkant van het podium verraden dramaturgisch genie. Elk deel van de voorstelling wordt afgesloten met een dode die in een kist verdwijnt. Zo weet je als kijker meteen hoeveel er zullen volgen (al wordt er met die verwachting gespeeld wanneer er op een gegeven moment twee mensen in één kist terecht komen). De kisten communiceren bovendien met de maatschappelijke gruwel die zich zal ontvouwen. Als kijker anticipeer je immers niet alleen op de koppen die nog zullen rollen bij de Essenbecks, in tegenstelling tot de personages ben je op de hoogte van het feit dat WOII voor de deur staat.

De wervelwind aan topprestaties en dito vondsten kan echter niet voorkomen dat je achterblijft met vragen. Het lijkt een beetje op de lichte teleurstelling die je kan voelen na een opwindend ritje in een rollercoaster: na het ‘wauw-gevoel’ blijft er een zekere leegte of onvervuldheid achter. Zindert de voorstelling niet na omdat Van Hove zich verliest in zijn drang naar perfectie? Zijn esthetiek laat in elk geval geen ruimte voor het gesukkel en de morsigheid die elk mensenleven typeren. Of zijn de nazi’s intussen misschien teveel een cliché als ultiem symbool voor het kwaad op deze aarde? Opvallend is alleszins dat Van Hove erg trouw blijft aan het filmscript. Zelfs de scène waarin Martin het kleine Joodse meisje dat hij zal verkrachten een halsketting omsnoert, wordt bij Van Hove gespiegeld. Sommige spelers lijken zowaar fysiek op de acteurs uit de film. De vraag dringt zich dan ook op waarom deze prent uit 1969 vandaag getheatraliseerd moet worden. Uiteraard is het legitiem om een knap gemaakte tragedie op scène te zetten en gebeurtenissen uit onze geschiedenis op te roepen. Maar wie meer zoekt dan dat in de theaterzaal, blijft toch een beetje op zijn honger.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#158

15.09.2019

14.12.2019

Ciska Hoet

Theaterwetenschapper Ciska Hoet is directeur van RoSa, kenniscentrum voor gender en feminisme. Daarnaast is ze freelance-cultuurjournalist bij onder meer De Morgen. Ze maakt deel uit van de Kleine Redactie van etcetera.

recensie