Leestijd 3 — 6 minuten

Gekwetste, kwetsbare kunst

Redactioneel Etcetera 168: Binnenwerelds

Deze Etcetera over de relatie tussen podiumkunsten en psychische kwetsbaarheid komt twee jaar na de start van de pandemie. Nu we het normale leven hervatten en het adviesorgaan GEMS officieel in waakstand gaat, is het tijd voor een terugblik. Over één ding kunnen we zeker zijn: hoe blij we ook zijn dat de theaters weer open kunnen en kunstenaars opnieuw voor publiek mogen spelen, onze sector komt gehavend en gedemoraliseerd uit deze crisis.

In de kunstwereld was het aantal burn-outs al schrikwekkend hoog, nu bereiken ons verhalen dat in verschillende huizen meerdere personeelsleden tegelijk uitvallen. Niet het minst de technici, die de zwaarste uren van allemaal kloppen. Velen zoeken nadien hun heil in andere sectoren, waar ze beter worden vergoed en het werk minder belastend is. De bottleneck aan voorstellingen in de nasleep van corona houdt voorts zowel artiesten, programmatoren als journalisten in een verstikkende houdgreep. Nog meer dan vroeger is het vechten om elk plekje. Ongetwijfeld heeft dat ook zijn impact op collectieve creatieprocessen en de draagkracht van ondersteunende organisaties. In enkele maanden tijd werden bovendien tien jaar aan investeringen om een nieuw publiek in de zalen te krijgen, ongedaan gemaakt. Hoeveel tijd het zal kosten om dat vertrouwen te herstellen, is koffiedik kijken.

De podiumkunstensector is moegestreden, de energie is op, en net zoals bij een zieke patiënt worden de symptomen steeds moeilijker te negeren. Toch kunnen en mogen we niet stilvallen. De machinerie, die tijdens corona nooit écht tot rust is gekomen, moet opnieuw draaien, performanter dan ooit. Eind december wachtte voor veel organisaties bovendien het vijfjaarlijkse examen om hun werkingsmiddelen en voortbestaan te verzekeren. Op de langverwachte eis om de indexatieachterstand weg te werken en de sector meer broodnodige financiële zuurstof te geven, ging minister Jan Jambon niet in. Wel verwachtte hij dat we ons nog meer zouden professionaliseren op het vlak van fair practice, digitalisering, participatie, innovatie en internationale uitstraling. Een onmogelijke spreidstand. Ondertussen hangen de preadviezen als een zwaard van Damocles boven ons hoofd. Zonder extra middelen wacht binnenkort een kaalslag.

Zou het kunnen dat achter al die fantastische theater- en dansvoor- stellingen, die op zo’n weergaloze manier onze menselijke kwetsbaarheden sublimeren, zelf heel wat gekwetste mensen schuilgaan? Geven we voor de kunst niet letterlijk vaak het beste van onszelf? Het is zeker een vraag die tot de creatie van dit nummer heeft geleid. De kunstenwereld doet zich graag voor als een zachte sector, maar niets is minder waar. Achter de schermen domineert de stress van een te hoog productie- en presentatieritme, de dwang tot constante vernieuwing en relevantie, de concurrentie door aanhoudende besparingen… Het is al zo vaak benoemd dat we de boodschap op den duur niet meer kunnen horen, maar we zijn fucking slecht in zelfzorg.

Gelukkig klinkt de roep om kunst (opnieuw?) als een essentieel ‘onderdeel van welzijn’ te zien, zoals theatermaker Gorges Ocloo verderop in dit nummer betoogt, steeds sterker. Performers verenigen zich en klagen de misbruikcultuur achter de schermen aan—denk maar aan het proces tegen Jan Fabre dat momenteel loopt. Met de onderzoeksprojecten Weerbare kunstenaars (Conservatorium Antwerpen) en Plaats maken voor kwetsbaarheid (KASK Gent) wil men in het hoger kunstonderwijs beter werk maken van de ondersteuning van studenten met psychosociale klachten. En steeds meer professionals scholen zich om tot vertrouwenspersoon.

Ook kunstenaars zelf zetten het podium vandaag graag in als een safe space waar in nabijheid van het publiek (autobiografische) trauma’s, onzekerheden en verdriet worden gedeeld. Geconfronteerd met zulk persoonlijk werk is het bij uitstek de criticus die zijn rol moet herdefiniëren. Met een kunstkritisch oordeel alleen kom je er vaak niet meer, soms voel je je meer een ‘getuige’ die met zijn aanwezigheid een proces van emancipatie en heling in zijn individueel en gemeenschappelijk belang kan erkennen. Maar wanneer plooit theater zo sterk naar binnen dat het zijn bemiddeling naar de buitenwereld toe verliest? En is therapeutische kunst wel zo problematisch? De zoektocht naar de voorwaarden van een zorgzame kunstkritiek wordt sowieso een belangrijk thema tijdens het derde Etcetera x NTGent-event op 12 juni. Save the date!

Deze Etcetera probeert de ervaring van psychische kwetsbaarheid zoals altijd vanuit een breed perspectief in kaart te brengen: van de erfenis van de mythe van de romantische kunstenaar over de valkuilen van sociaal geëngageerd theater tot de politiek van een psychedelische verbeelding, het artistieke potentieel van neurodiversiteit en een kritisch perspectief op het gebrek aan zorgcultuur in onze instellingen. De toon van veel bijdragen is opvallend persoonlijk, openhartig, veerkrachtig en moedig van aard, en daarvoor zijn we onze auteurs erg dankbaar.

Het leidde ons naar het neologisme ‘binnenwerelds’ als kader voor dit nummer. Omdat we geloven dat in een oprechte aandacht voor onze kwetsbare binnenwereld een maatschappelijk engagement schuilt. Onze psychische gezondheid is geen black box die alleen onszelf aanbelangt maar een collectieve verantwoordelijkheid, een kanarie in de koolmijn voor structurele problemen waar iedereen tegenaan loopt, niet alleen de mensen die crashen. Of om het met de woorden van Judith Butler te zeggen: kwetsbaarheid is verzet.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

artikel
Leestijd 3 — 6 minuten

#168

15.05.2022

14.09.2022

De kleine redactie (ed. 168)

De kleine redactie van Etcetera (ed. 168) bestaat uit Simon Baetens, Charlotte De Somviele, Sébastien Hendrickx, Ciska Hoet, Joachim Robbrecht, Esther Tuypens en Samuel Pennynck (stage).

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!