‘Faust I & II’ © Leo van Velzen

Leestijd 6 — 9 minuten

Faust I & II

Johan Doesburg/Het Nationale Toneel

Spreken over Faust is spreken in superlatieven. Goethe was maarliefst zestig jaar bezig geweest met zijn versie van het verhaal van de man die zijn ziel aan de duivel verkoopt toen hij luttele maanden voor zijn dood de laatste hand legde aan zijn 12.111 verzen tellende stuk. Daarna werd het manuscript verzegeld. Het eerste deel was bekend. Van het tweede deel waren al fragmenten verschenen. Maar van het geheel van zijn magnum opus wou Goethe de ontvangst niet zelf meemaken. Cadeautje voor de mensheid.

Of een vergiftigd geschenk? Faust is het langste van de grote drama’s uit de canon van de Europese literatuur. Ook het meest becommentarieerde. En, laten we het er maar meteen bij zeggen, misschien ook wel het meest onspeelbare.

Het duurde meer dan veertig jaar vooraleer het in 1875 tot een eerste opvoering van de beide delen kwam.

En dan was er nog flink in de tekst geschrapt. Peter Stein was naar verluidt de eerste die een onverkorte versie regisseerde voor een ensemble van beroepsacteurs. Dat was voor de Expo 2000 in Hannover, met Bruno Ganz in de rol van Faust, naast 34 andere spelers. De opvoering was goed voor vijftien uur toneel (en duurde 22 uur, als je de pauzes meerekent). Ze werd zowel bejubeld als verguisd. Terugblikkend zei Stein vijf jaar later: ‘Du gehst in die dritte oder vierte Vorstellung und siehst, was für ein Schrott (rommel, maar ook onzin) es ist!

Tja. En dat voor een productie die vijftien miljoen euro had gekost.

Is Faust wel geschikt voor het toneel? Goethe zelf had daar alleszins zijn twijfels bij. Veel meer dan een thea-tertekst is Faust een dramatisch gedicht. Dat geldt zeker voor het tweede deel dat in feite een schier oneindige reeks van aaneengeschakelde gedichten is, in alle mogelijke versvormen en stijlen. Begin er maar eens aan.

Faust bevat fantastische stukken tekst, maar er zijn ook veel passages die bij de hedendaagse lezer of toeschouwer op de lachspieren werken of verveling wekken. Grote delen van de tekst zijn zonder verklarende voetnoten volslagen onbegrijpelijk. Voor een goed begrip van het einde van het stuk (met de dood van Faust en de redding van zijn ziel) is een diploma in de theologie vereist.

En toch zijn er altijd weer regisseurs die het willen doen. Waarom eigenlijk? Voor de uitdaging? Voor de lol? Voor het prestige? Of heel gewoon omdat zij oprecht menen dat Faust het ultieme drama over de moderne mens is?

Wat zeker meespeelt, is dat Faust altijd meer is dan een theateropvoering. Door de aard van het beestje is het telkens ook een evenement. Daar willen mensen wel al eens voor naar het theater gaan.

Johan Doesburg regisseerde beide delen voor Het Nationale Toneel als een kleine vijf uur durende Faust-marathon die dit seizoen drie maanden lang in een uitverkochte Koninklijke Schouwburg speelde. Janine Brogt maakte speciaal voor de voorstelling een nieuwe vertaling en bewerking. Het programmablad stelt dat deze ‘nadruk-kelijk [is] gemaakt voor op de planken en niet voor in de boekenkast’. Het stuk wordt gespeeld door in totaal niet meer dan vijftien acteurs en actrices.

Bij het binnenkomen in de foyer wordt het publiek via een kleurencode in drie groepen opgesplitst. Een eerste groep neemt plaats op de parterre die door een lange catwalk helemaal doormidden is gesneden. Een tweede groep zit op het balkon, een derde deel zit op stellages die achteraan op de scène zijn geplaatst. Na elke pauze wisselt het publiek van plaats.

Niets op tegen, het zorgt voor wat afwisseling, maar je vraagt je toch af wat de meerwaarde is. Daarbij komt nog dat het zicht van op de stellages niet geweldig is aangezien de acteurs toch vooral naar de zaal toe spelen. Met als resultaat dat het publiek voor een goed beeld de hele tijd zit te kijken naar de bij de stellages opgehangen videoschermen.

Faust is een verhaal over macht en bezit. Het stuk zou niet van Goethe zijn als daarbij niet stevig jacht werd gemaakt op een vrouw. Mefistofeles spaart geen moeite opdat Gretchen in het eerste deel in de armen van Faust zou vallen. Dat gebeurt ook, maar de afloop is tragisch. In het tweede deel is de begeerde vrouw niet minder dan de mooiste vrouw die ooit heeft geleefd: Helena van Troje. Faust krijgt haar maar verliest haar ook. Daarna richt hij zijn zinnen op het zakendoen. Door landwinning op zee slaagt hij er in om een heus imperium op te bouwen. Hij gaat nietsontziend te werk. Dit alles, uiteraard, met de hulp van Mefisto aan wie hij zijn ziel heeft verkocht.

Faust is een stuk waarin vanalles gebeurt. Het probleem is dat dat alles nogal eens met grote sprongen verloopt en de handeling in grote mate bijna achteloos verstopt zit in de verzen. Of in aanduidingen en regieaanwijzingen staat. En dan is er nog de hocus-pocus waarmee mensen verdwijnen en verschijnen, of van het ene moment op het andere verwisselen van tijd en plaats. Het is een hele klus om zoiets op het toneel te krijgen. Hoe doet Het Nationale Toneel dat?

Soms bestaat de oplossing er uit dat hele stukken tekst zijn geschrapt. Van sommige delen begrijp je waarom dat is gebeurd, van andere niet. En van nog andere vraagje je af waarom ze in godsnaam zijn gebleven. Wat moet je bijvoorbeeld met een essayistische uiteenzetting in verzen over het ontstaan van het hooggebergte? Voor Goethe was deze passage een gelegenheid om zijn preoccupatie met de geologie te demonstreren. In een leestekst kan dat geen kwaad, maar op scène is het volkomen irrelevant.

Soms ook worden hele stukken tekst door een beeld vervangen. Hier ligt veel mogelijke winst. Helaas, de beelden zijn niet overtuigend. Van de lange reeks gedichten die de carnaval-sparade begeleiden, blijft enkel een korte passage over op de catwalk die eerder doet denken aan Kulderzipken dan aan een keizerlijk hof.

En het blijft onduidelijk hoe Faust daar aan dat hof gekomen is. Al te vaak – en zeker in het tweede deel – krijg je een aaneenschakeling van situaties die nergens vandaan komen en nergens naartoe gaan. Ze zijn beslist onderhoudend, daar niet van. Maar het zijn losse scènes die er niet in slagen om samen iets te betekenen.

In zijn geheel genomen geeft deze Faust te veel de indruk van een zoeken naar scenische oplossingen voor de problemen die de tekst stelt. Vaak doen ze erg geforceerd aan. Hoe wordt de uit alchemistische processen te voorschijn gekomen homunculus gerepresenteerd? Door een acteur in een glazen kast met een oog op zijn borst. Mja. Hoe verbeeldt men Euforion, het liefdeskind van Faust en Helena dat door zijn overmoed al te vroeg aan zijn einde komt? Door de acteur in kwestie zich te laten kleden als Michael Jackson, danspasjes inbegrepen. Grumpf. En hoe wordt op het einde van het eerste deel de ‘stem van boven’ voorgesteld, die de aanvankelijk verdoemde Gretchen als ‘Gered!’ markeert? Help, als een presentator die de uitslag van een quiz bekendmaakt.

Op andere momenten werkt de aanpak wel. Amusant is het feit dat God mag komen opdraven als een fat in een kitscherig wit trainingspak. De heks die voor Faust een toverdrank bereidt ziet er uit als een bordeelhoudster, met een fallus als microfoon.

Meer dan eens lijkt deze enscenering de kaart van het grote spektakel te willen trekken, maar gaat daarin niet ver genoeg. Het meest ontgoochelend op dat vlak zijn de beide Walpurgisnächten. Die van het eerste deel is een heksensabbat. Alle opgeplakte tieten en pruiken, een fallus en een leiband ten spijt: dit is bloedeloos theater dat in de verste verte geen orgie vermag voor te stellen. De tweede, ‘klassieke’ Walpurgisnacht speelt in een surrealistisch landschap dat wordt bevolkt door antieke mythologische figuren. Er is rookontwikkeling en wellustige sirenes kruipen op de stellages tot bij het publiek, maar de erotische spanning is nul.

De titel van het stuk is Faust, maar de eigenlijke hoofdrol wordt gespeeld door de duivel. Dat uit zich ook in het acteren. Jaap Spijkers komt behoorlijk uit de verf in de titelrol; dat neemt niet weg dat hij sterk in de schaduw staat van Stefan de Walle die als Mefistofeles volop de humor in het stuk exploiteert. Zijn fysieke verschijning doet bovendien denken aan de Mefisto van de bekende prenten die Delacroix tekende bij Faust.

Gretchen en Helena worden door dezelfde actrice gespeeld. Dat is een evidente keuze (hoewel niet bij alle Faust-ensceneringen het geval) omdat het in feite twee keer om de incarnatie van hetzelfde gegeven gaat, namelijk het Ewig-Weibliche. Sophie van Winden zet een breekbaar en naïef-onschuldig Gretchen neer, maar is niet overtuigend in de rol van Helena. Nu heeft dat zeker niet alleen met haar te maken, want van de schitterende pastiche die Goethe op het antieke toneel à la Euripides schreef is noch in de tekstbewerking noch in de enscenering veel bewaard gebleven.

Is Faust wel geschikt voor het toneel? Op deze manier in ieder geval niet. De inzet is onduidelijk. Wil deze Faust een spektakelstuk zijn? Dat lukt niet echt. Ernstig toneel? Dat is hij ook niet. Jazeker, Goethe zegt in dit stuk visionaire dingen over de economie en over een nieuwe maatschappij die in zijn tijd al in de steigers stond. Maar het is niet omdat je bankbiljetten uit de lucht laat dwarrelen en op een videoscherm het drukken van geld laat zien, dat je daar ook iets mee doet en zégt. Meer dan plaatjes zijn het niet.

En het ingewikkelde verhaal is dan wel een stuk korter gemaakt, helderder is het er absoluut niet op geworden.

www.nationaletoneel.nl

 

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

artikel
Leestijd 6 — 9 minuten

#125

01.06.2011

31.08.2011

Johan Reyniers

Johan Reyniers is schrijver en dramaturg. Hij was de directeur van de Leuvense organisatie voor hedendaagse dans Klapstuk (1993-1998) en artistiek directeur van het Kaaitheater (1998-2008). In 2008 werd hij hoofdredacteur van Etcetera. Sinds 2014 is hij hoofddramaturg bij Toneelgroep Amsterdam.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!