Exote © Kristof Vrancken

Leestijd 5 — 8 minuten

Exote – Kris Verdonck

Kris Verdonck is een grensganger. In zijn artistieke praktijk tast hij voortdurend op experimentele wijze de schemerzones af tussen allerlei disciplines zoals theater, dans, installatiekunst, video, literatuur, kunst in de publieke ruimte, enzovoort. De procedures, codes en begrippen gangbaar in het ene veld worden dan naar een ander versluisd, vaak met een verrassend resultaat tot gevolg. Het recente Exhibition #1 vormt een mooi voorbeeld van deze interdisciplinaire smokkel.

Het leeuwendeel van Verdoncks eerste grootschalige solotentoonstelling omvat installaties en video’s die in een ander leven deel uitmaken van theaterproducties als Actor #1 (2010) en K, a Society (2010). Het belangrijkste experiment van Exhibition #1 bestaat er dan ook in om uit te testen hoe deze elementen, eenmaal losgemaakt uit het tijdsverloop en inhoudelijk verband van de voorstellingen, kunnen functioneren als meer op zichzelf staande kunstwerken binnen de context van een museum/kunstgalerie, in casu het Hasseltse Huis voor actuele kunst Z33. Verdoncks interdisciplinaire excursies beperken zich overigens niet tot het brede veld van de kunst maar strekken zich geregeld uit naar andere domeinen zoals de wetenschap, de technologie en de politiek. In wat volgt wil ik inzoomen op Exote, een nieuw werk dat voor Exhibition #1 werd gecreëerd en dat zich niet zozeer op het grensland tussen theater en beeldende kunst begeeft maar op dat tussen kunst en wetenschap. En zoals elk experiment blijkt ook dit niet gevrijwaard van enig risico.

In een van de zalen van Z33 liet Verdonck een tuin aanleggen vol ‘invasieve exoten’. Dat is biologisch jargon voor plant- en diersoorten die door menselijk toedoen in streken buiten hun oorspronkelijke verspreidingsgebied voorkomen, zich daar ongebreideld voortplanten en een bedreiging kunnen vormen voor de lokale biodiversiteit, economie en volksgezondheid. Een nieuw verschijnsel is dit niet, maar als gevolg van de groeiende globalisering en de klimaatverandering nemen deze migraties van fauna en flora wel snel in aantal toe. Plaatselijke overheden en wetenschappers slaan de handen in elkaar om de uitheemse soorten in kaart te brengen en hun aanwezigheid drastisch terug te dringen. Op een groot bord in een zaal voorafgaand aan de tuin staan wetenschappelijke gegevens over de samengebrachte soorten opgelijst, planten en dieren met wonderlijke namen zoals de Japanse duizendknoop, de rimpelroos, de stierkikker, de hals-bandparkiet,…

In kunstwetenschappelijk jargon heet Exote een ‘environment’. Dat is een volledig door de kunstenaar vormgegeven ruimte die de toeschouwer in het kunstwerk integreert. Dit environment valt te omschrijven als een bastaardruimte. Het is immers een kruising van verschillende soorten sites, meer bepaald een botanische tuin, een dierentuin, een tentoonstellingszaal voor actuele kunst en een wetenschappelijk laboratorium. Exote brengt namelijk planten en dieren-in-gevangenschap samen in een binnentuin die volledig, ook langs boven, omsloten wordt door een steriele white cube. In tegenstelling tot de gewone gang van zaken in musea en kunstgalerieën wordt dit kunstwerk niet beschermd tegen het publiek en zijn directe omgeving maar vindt precies het omgekeerde plaats. Kleine corridors tussen twee plastic gordijnen zonderen Exote volledig af van de rest van het gebouw en voor het binnengaan wijst een suppoost de bezoekers een rek aan met lange witte jassen, handschoenen en laarzen die zij uit voorzorg moeten aantrekken. Een per ongeluk meegenomen zaadje van een plantsoort die nog niet in het Hasseltse voorkomt zou immers kwalijke gevolgen kunnen hebben… Door zich om te kleden beschermen de toeschouwers zich niet alleen tegen Exote maar gaan zij er tegelijkertijd ook nadrukkelijk deel van uitmaken.

In de minicataloog bij Exhibition #1 staat te lezen dat Exote ‘zich niet wil positioneren binnen het wetenschappelijk debat over biologische invasies, maar als metafoor wil doen nadenken over onze omgang met de omgeving waarin we leven’. Deze missie lijkt meer dan geslaagd. De vele interne tegenstrijdigheden die Exote rijk is, zoals die tussen binnen en buiten, natuurlijk en artificieel, vreemd en vertrouwd, roepen immers heel wat vragen op.

Wat betekent het begrip ‘natuurlijk’ bijvoorbeeld nog nu de natuur zo fundamenteel door de mens wordt beïnvloed? Exoten zijn, net als smeltende ijskappen, genetisch gemanipuleerde aardappelen en overbeviste wateren producten van een tijdperk dat hedendaagse geologen omdoopten tot het ‘Antropoceen’ en waarin de mens als de meest invasieve exoot verschijnt. Waar hij in de negentiende eeuw, aangestoken door de vele wetenschappelijke ontdekkingen, nog in de illusie verkeerde de natuur te kunnen beheersen, schrikt hij vandaag terug voor de risico’s van zijn eigen impact. Hoe kan hij zich nu tot die onberekenbare natuur verhouden? Moet hij zijn invloed trachten terug te dringen of nog drastischer interveniëren? De bestrijding van invasieve exoten bewijst dat die twee opties elkaar niet per se uitsluiten en dat interventies bovendien vaak contraproductief zijn wegens de onvoorziene effecten ervan. (Zo voerde Australië de sugar cane toad in om zijn keverplaag te bestrijden maar moest het daarna vaststellen dat de oplossing van het eerste probleem was uitgegroeid tot een tweede, veel groter probleem.) De urgentie van de zaak noopt de mens tot handelen maar hij moet voortdurend beslissingen nemen op radicaal onzekere basis. En wat drijft hem daarbij eigenlijk echt: het welzijn van de natuur (wat dat ook moge betekenen) of zijn eigen voortbestaan?

Vanuit een andere invalshoek stemt Exote tot nadenken rond de globalisering van de menselijke samenleving. De toenemende mobiliteit van mensen, goederen en informatie hertekent onze dagdagelijkse leefwereld tot in het kleinste detail en zet dichotomieën als lokaal-globaal of inheems-uitheems onder druk. Hoe kunnen in deze context identiteiten worden vormgegeven en hoe dient het samenleven te worden georganiseerd? Mobiliteit blijkt vandaag vaak in haar tegendeel te resulteren. Zo worden er nieuwe grenzen in het leven geroepen om de eigen welvaart veilig te stellen en klinken de conservatieve stemmen, die de ‘autochtone’ cultuur angstvallig van ‘allochtone’ invloeden willen vrijwaren, steeds luider. Onvermijdelijk doet Exote aan een concentratiekamp denken, als de ultieme consequentie van dit wij-zijdiscours…

Een recent opiniestuk in het vakblad Nature, waar ik kort na mijn bezoek aan de tentoonstelling via een bericht in de krant De Morgen op stoot, voert me toch naar het debat over biologische invasies, ondanks het feit dat Verdonck beweert dat Exote daarover geen positie inneemt. Binnen de educatieve component van het werk gebeurt dat desondanks, zij het op een impliciete manier en net dat is problematisch. In de informatieve ‘research video’ die te bekijken valt in de voorkamer waar ook het bord en het rek met de beschermende kledij staan, worden wetenschappers geïnterviewd over het fenomeen van de invasieve exoten. Het lijkt niet meer dan een objectieve introductie op dit onderwerp, maar het spreken van de experts blijkt erg gekleurd. Hoewel er gewezen wordt op de onvoorspelbaarheid van veel maatregelen om inheemse soorten tegen uitheemse te beschermen, wordt de opdeling tussen ‘in-’ en ‘uitheems’ zelf niet in vraag gesteld. Meer nog, uitheemse soorten krijgen een negatieve lading (‘ongenode gast’) en verdwenen inheemse soorten een positieve (‘onze eigen inheemse rivierkreeft, die mooi blauw was’). In het opiniestuk in Nature nemen Mark Davis en achttien collega-wetenschappers deze opdeling onder vuur. Volgens hen heeft het in tijden van snelle klimaatverandering, overbemesting en verstedelijking nog weinig zin om soorten te taxeren op hun afkomst en de ecosystemen-in-flux trachten terug te voeren naar hun ‘oorspronkelijke’ staat:

‘Nativeness is not a sign of evolutionary fitness or of a species having positive effects. The insect currently suspected to be killing more trees than any other in North America is the native mountain pine beetle Dendroctonus ponderosae. Classifying biota according to their adherence to cultural standards of belonging, citizenship, fair play and morality does not advance our understanding of ecology. Over the past few decades, this perspective has led many conservation and restoration efforts down paths that make little ecological or economic sense.’ (Nature, nr. 474, pp. 153)

Vanuit wetenschappelijk perspectief blijkt Verdoncks selectiecriterium voor de samenstelling van de tuin dus hoogst betwistbaar, maar de vraag is of dat ook vanuit artistiek perspectief zo is, want daar draait het hier tenslotte om. In principe niet. Invasieve exoten bezitten onmiskenbare metaforische kwaliteiten waarvan het reflexief potentieel openbloeit in de white cube van een tentoonstellingszaal. En het is niet omdat een kunstwerk een onderwerp uit de wereld van de wetenschap als uitgangspunt neemt, dat het zelf wetenschappelijk geloofwaardige uitspraken moet doen. Binnen de kunst vormen leugens en begripsverwarring scheringen inslag. Wel problematisch is dat Exote, door de stemmen van de experts in de video en de wetenschappelijk gegevens op het bord, toch een aura van wetenschappelijke credibiliteit meekrijgt.

www.atwodogscompany.org

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#126

01.09.2011

30.11.2011

Sébastien Hendrickx

Sébastien Hendrickx is lid van de kleine redactie van Etcetera, schrijft over podiumkunsten en beeldende kunst, doceert in het KASK en en werkt als dramaturg en podiumkunstenaar.

 

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!