© Natalia Kabanow

Jonas Vanderschueren

Leestijd 5 — 8 minuten

De fijne lijn tussen traditie en experiment

Begin mei hadden we, in andere tijden, ‘Pieces of a Woman’ kunnen zien tijdens Kunstenfestivaldesarts. De voorstelling is een creatie van de Hongaarse kunstenaars Kornél Mundruczó & Kata Wéber, vertolkt door het Poolse ensemble TR Warszawa. Na de première in Warschau (2018) stal het stuk tal van prijzen weg. In samenwerking met het Pools Instituut Brussel en Kunstenfestivaldesarts publiceert Etcetera twee essays: Jonas Vanderschueren en Zofia Smolarska analyseren waarom het stuk zo representatief is voor het hedendaagse Poolse theater.

Toen ik gevraagd werd om een tekst te schrijven over Pieces of a Woman, was ik eerst vrij onzeker of ik er überhaupt iets over te zeggen zou hebben. Het stuk werd unaniem geloofd om haar naturalistisch acteerspel, iets wat amper verder kon staan van hetgeen waar ik de afgelopen jaren mee bezig was: het ontluiken van een nieuwe Poolse avant-garde in dans en performance.

Toen ik het stuk uiteindelijk zag, en het ook later opnieuw bekeek, werd me duidelijk dat Pieces of a Woman misschien wel een van de beste voorbeelden van Pools acteerspel was van het afgelopen decennium. Niet omdat het toch representatief zou zijn voor de avant-garde, maar omdat het dat net niet was.

Individuele keuzes

Pieces of a Woman kondigt zichzelf aan als een stuk ‘voor iedereen die geboren is’. Daarmee alludeert het niet enkel op een potentiële universele boodschap, maar ook op de openingsscéne, waarin het hoofdpersonage Maja (Justyna Wasilewska) bevalt van haar eerste kind. Ze kiest er bewust voor om thuis te bevallen, een beslissing die theoretisch gezien mogelijk is, maar binnen het Poolse gezondheidssysteem sterk afgeraden wordt – en ook significante financiële consequenties met zich meedraagt. Toch zet ze door en neemt ze de keuze om thuis te bevallen onder begeleiding van een door haar vertrouwde vroedvrouw.

De hele bevallingsscène speelt zich letterlijk af achter de vierde wand: de toeschouwer ziet enkel een silhouet van een huis, met daarop een videoprojectie van de bevalling binnenin. Deze vierde wand wordt af en toe doorbroken, o.a. wanneer Maja’s man, Lars (Dobromir Dymecki), buiten een sigaret gaat roken. De hele scène stoelt op het acteerspel tussen Maja, Lars, en de stagiaire-vroedvrouw Ewa (Monika Frajczyk), en bouwt langzaam toe naar een trieste climax: na de initiële opluchting blijken er medische complicaties te zijn, waarna de pasgeborene niet veel later sterft. Toch staat de dood van het kind niet centraal in deze scène, maar wel de keuze van Maja om thuis te bevallen. Een vraag dringt zich op: is de dood van haar kind haar eigen verantwoordelijkheid?

Die vraag is de rode draad doorheen het stuk en wijst meteen op het centrale thema in Pieces of a Woman: in welke mate kan een vrouw haar eigen leven leiden en haar eigen keuzes maken, wanneer die keuzes helemaal ingedamd zijn door traditionele verwachtingen rond vrouw-zijn, moederschap en familie?

© Natalia Kabanow

Collectieve verwachtingen

Dat conflict tussen individuele emancipatie en collectieve verwachtingen wordt duidelijker in het tweede deel van het stuk. Op de bevallingsscène volgt een lang familiediner. Als  markering van de overgang tussen de twee scenes wisselt het publiek van zaal in het midden van het stuk. Na een half uur gekeken te hebben naar een filmprojectie op het silhouet van een huis, wordt de toeschouwer uitgenodigd door Maja’s moeder Mai (Magdalena Kuta) om binnen te komen. Hij kan nu zijn blik laten rusten op een realistisch huiskamerdecor waarbij badkamer, salon, eetkamer en keuken horizontaal naast elkaar geplaatst zijn.

De keuze voor realisme en voor de structuur van een familiedrama is daarom geen keuze om terug te keren naar traditioneel burgerlijk theater, maar net een weloverwogen artistieke keuze om de conventies van dat theater te gebruiken om het inherente seksisme binnen de familie duidelijk te maken.

Het meest sprekende voorbeeld hiervan zijn de mannen in Pieces of a Woman. Wojtek (Sebastian Pawlak) is een gefrustreerde industrial muzikant die groot succes kende in de jaren ’90, maar tegenwoordig enkel nog orgel speelt in lokale kerken. Lars is een drugsverslaafde architect met torenhoge schulden. Beiden zijn aangetrouwd bij de familie van Maja (Wojtek met de beginnende conservatieve politica Monika, gespeeld door Agnieszka Żulewska). Allebei zijn ze ronduit idioot, maar toch domineren ze binnen het gezin. Geen naturalistische weergave van genderpatronen hier, waarbij een brute alfaman met geweld zijn dominantie laat gelden; de mannen in Pieces of a Woman zijn net herkenbare figuren, die hun mannelijkheid zien als een natuurlijk gegeven en hun seksisme als normaal, acceptabel gedrag.

Die onzichtbare kracht van het patriarchaat wordt nog extra zichtbaar wanneer blijkt waarom Mai een familiediner georganiseerd heeft: samen met de succesvolle Warschause advocate Zuzanna (Marta Ścisłowicz) hoopt ze een rechtszaak te kunnen aanspannen tegen vroedvrouw Ewa. Ook al treft Ewa helemaal geen schuld aan de dood van Maja’s kind, blijkt de waarheid bij die schuldvraag helemaal naast de kwestie. Het gaat helemaal niet om de mogelijke financiële compensatie, maar vooral om een pad te creëren waarbij Maja gerehabiliteerd kan worden in de ogen van de samenleving.

Maja verzet zich tegen het plan van haar moeder en weigert om Ewa te vervolgen. Dat wil echter niet zeggen dat ze de deur sluit tot enige verzoening met haar familie en de samenleving: zij en Lars gaan scheiden, en haar ex-man zal terugkeren naar Noorwegen. Ze kiest ervoor om haar eigen pad te bewandelen, los van haar moeder, maar dat pad wordt nog steeds sterk bepaald door de verwachtingen die de samenleving haar oplegt. Met de verdwijning van haar man legt de voorstelling impliciet de schuld bij Lars. Zo ontstaat een nieuwe opening voor verzoening. Aan het einde van het stuk vindt die verzoening ook plaats, maar zonder enige vorm van catharsis. Er blijft een emotionele kloof gapen tussen de drie vrouwen van de familie, Maja, Mai en Monika, en fundamenteel verandert er weinig tot niks in hun levenssituatie. Het beeld waarmee het stuk afsluit, onderstreept dat: Mai die eenzaam en alleen in slaap valt op haar zetel, met enkel een dure jas als deken.

‘Koncert aktorski’

Mocht Pieces of a Woman een film zijn (die is op dit moment trouwens in productie), dan zou themanummer Felicita van het legendarische italopop duo Romina Power en Al Bano zijn. Het keert regelmatig terug in het stuk en fungeert als een lieu de memoire die de zorgeloze kindertijd van Maja en Monika in herinnering brengt. Maar net zoals de relatie tussen Romina Power en Al Bano uiteindelijk op een tragische manier op de klippen liep, zo gaat het ook hier. Ondanks het vechten voor geluk en vrijheid, blijkt het einde een stuk bitterder dan verwacht.

De Poolse recensente Izabela Szymańska noemde Pieces of a Woman een ‘koncert aktorski’, een ‘acteursconcert’, om helder te maken hoe cruciaal het spel is voor dit theaterstuk. En terwijl het stuk duidelijk verschilt van bekender Pools werk, zoals dat van Krzysztof Warlikowski, is het net omwille van dat acteerspel dat Pieces of a Woman erg representatief is voor het kunnen van het Poolse theater vandaag. Het stuk is niet expliciet politiek, zoals het werk van vele makers binnen de avant-garde, maar bevindt zich nog steeds in dezelfde traditie van scherp en kritisch theaterwerk. Het stuk is uniek, net omdat het erin slaagt de fijne lijn te bewandelen tussen traditioneel drama en de erg sterke experimentele traditie in Polen.

 

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

essay
Leestijd 5 — 8 minuten

#160

15.03.2020

14.05.2020

Jonas Vanderschueren

Jonas Vanderschueren is doctoraatsonderzoeker aan de KU Leuven, waar hij specialiseert in hedendaags Pools theater. Eerder was hij hoofdredacteur van het literair tijdschrift Kluger Hans en was hij ook verbonden aan het Poolse Nowy Teatr