Ivo Kuyl

Leestijd 4 — 7 minuten

Chernobyl Drawings – Nicolas Delalieux, Nikolas Lestaeghe & Karlien Torfs (K.A.K.)

In hun ‘augmented reality’-voorstelling ‘Chernobyl Drawings’ zoeken Nicolas Delalieux, Nikolas Lestaeghe en Karlien Torfs (allen lid van het theatercollectief de Koekelbergse Alliantie van Knutselaars) naar een antwoord op de vraag hoe om te gaan met onze angsten.

Vele burgers hebben het gevoel te leven in een wereld die steeds onveiliger wordt als gevolg van terrorisme-aanslagen, een op sensatie beluste pers die de criminaliteit in de verf zet, de onbedoelde negatieve gevolgen van wetenschap en techniek, de negatieve beeldvorming rond migratie, enz. De kunstenaars reisden naar Kiev en Minsk waar veel slachtoffers van de kernramp in Tsjernobyl (1986) wonen. Het trio gaat ervan uit dat deze mensen gehard zijn in de omgang met angst en dus goede raadgevers op dat vlak zijn.

Als je op de site van de installatie komt (in mijn geval in de Brusselse wijk Kuregem), krijg je een smartphone om je hals met een app die speciaal voor de gelegenheid ontwikkeld werd. Via oortjes verneem je dat dit een ‘actieve radio’ is die straling uit de omgeving opneemt en die omzet in geluiden (vooral gesproken tekst). Het toestel gidst je van de ene besmette zone naar de andere. Het traject loopt via straten en braakliggende terreinen en langs de oevers van het kanaal. Op één van die terreinen bevindt zich een zigeunerkamp. Tegen de achtergrond rijzen woonblokken op. Een desolaat landschap.

De eerste soort geluiden omhelst de verhalen van de kunstenaars over hun belevenissen in Oekraïne en Wit-Rusland en hoe ze die artistiek hebben getransformeerd. De tweede soort omvat (vertaalde) interviews met Tsjernobyl-getuigen. Ze hebben het over de kernramp, maar ook over het huidige politieke en sociale leven in hun landen. Het beeld dat je daarvan krijgt is niet rooskleurig: allemaal beklemtonen ze dat ze in een leugenachtig systeem leven waarin de overheid via desinformatie en intimidatie de mensen bang maakt om ze zo beter onder controle te houden. Naar verluid kunnen onderzoekers die de waarheid spreken over de veiligheid van kerncentrales maar beter hun mond houden, willen ze niet in de gevangenis terechtkomen.

Aan elk van de geïnterviewden werd gevraagd een beeld te geven van een ideale plek, dat wil zeggen een plek waar ze zich perfect veilig voelen. Vier onder hen –Ludmilla, Tamara, Oleg en Tatyana- maakten een tekening van die plek, die vervolgens in multiplex-kubussen van drie op drie meter werd gereconstrueerd. Tatyana bijvoorbeeld voelt zich pas geborgen als ze van onder een afdak naar de ruisende regen kan luisteren. Dus mag ook de toeschouwer in haar kubus onder zo’n afdak plaats nemen, terwijl hij via zijn radio het geluid van een zachte lentebui hoort. De kubussen zijn dus een eerste manier om goed met angst om te gaan. Als je bang bent, plaats er dan iets tegenover: het ontwerp van een veiliger wereld. En tracht het te verwezenlijken.

Ook Anastasia komt aan het woord. Als onderzoekjournaliste die zich niet laat muilkorven leidt ze een gevaarlijk leven. Ze omschrijft haar ideale wereld niet beeldend, maar in abstracte termen, als een universum waarin je vrij kunt doen en laten wat je wilt en vertrouwen kunt hebben in je medemens.  Ze vertelt dat er na de ramp vele radioactieve producten over de wereld verspreid werden, waaronder bosbessen. Kort daarna kom je als toeschouwer bij een halte bestaande uit enkele stoelen op een weide langs het kanaal. Er staat een korf met boterhammen, besmeerd met bosbessenjam. Ik krijg de uitnodiging te gaan zitten, een boterham te nemen en bij elke hap te genieten. Gegeven de ongecontroleerde verspreiding van radioactief besmet voedsel bestaat altijd een kleine kans dat je blootgesteld wordt aan straling. Maar daar kun je je maar beter niet druk over maken. Het helpt je niet vooruit en het belet je alleen maar volop te leven in het hier en nu, met alle zintuigen. Mindfullness is dus een tweede positieve manier om met angst om te gaan.

Het derde middel is: communiceren. De artiesten vertellen dat ze zich niet altijd even gerust voelden in Kuregem, onder meer vanwege de zigeuners in de buurt. Ze vreesden diefstal en bedreigingen. Ten onrechte. Dankzij hun project ontstond er een goed contact met de buurtbewoners. Leer de ander kennen, behandel hem op voet van gelijkheid. En hij zal niet langer als een bedreiging overkomen.

Het beklijvende van deze installatie zit in haar metaforische gehalte: dankzij het making of-verhaal wordt een brug geslagen tussen ‘hier’ en ‘ginder’. Op het eerste gezicht denk je: maar er is toch geen vergelijking mogelijk met België! Ongetwijfeld is hier meer democratie en vrije meningsuiting. Toch leven ook wij in een bewakings- en controlemaatschappij. Denk maar aan de militairen die in onze steden patrouilleren en de camera’s in de openbare ruimte. Of aan de desinformatie die ons via de sociale media overspoelt en bang maakt. Ook wij laten ons controleren en bewaken uit angst voor allerlei reëel of ingebeeld onheil.

Maar de macht is kwetsbaar. Ze voedt zich met onze angst. Slagen we erin die angst te overwinnen, dan verliest de macht haar greep. Je hoeft geen superheld te zijn om dat te doen. Veeleer geldt het gezegde van de filosoof Spinoza: ‘De vrije mens denkt over niets zo weinig na als over de dood. Zijn wijsheid is geen nadenken over de dood, maar over het leven.’ We moeten ons zozeer concentreren op de vreugden van een zinvol leven, dat de angst onbelangrijk wordt.

In de laatste kubus staat een tafel met pastelkrijtjes, kleurpotloden en maagdelijke bladen tekenpapier. Hier mag je je eigen ideale kubus tekenen. Door de oortjes stroomt muziek van Tsjajkovski, de componist van wie Tamara zegt zoveel te houden. Maar voor mij staat hij ook voor de vijf Tsjernobyl-getuigen die mij vragen: ‘En jij, wat denk jij ervan?’ Want een betere wereld kun je niet alleen opbouwen. Je bouwt hem op in dialoog met velen. En die dialoog zou – in de hedendaagse, geglobaliseerde context – steeds meer internationale en transnationale dimensies moeten krijgen.

Van Tamara heb ik nog een uitspraak onthouden: ‘Angst is de tegenpool van liefde. Hoe meer liefde we verspreiden, hoe minder angst er is. Er zou ooit een regering van bewuste, mind-volle (sic) mensen moeten komen, die alles met liefde zou bevechten.’ Liefde is het besef dat je slechts gelukkig kunt worden in de gerichtheid op de ander, vooral de uitgebuite, de gekwetste en de vernederde ander. Je kan je pas veilig voelen in een vrije wereld die in het geluk en het welzijn van de ander een voorwaarde ziet voor persoonlijk geluk. Iets wat te denken geeft in deze verkiezingsperiode.

 

Nog te zien in DOK Gent op 8 juni en 9 juni 2019.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#157

15.05.2019

14.09.2019

Ivo Kuyl

recensie