Centroamérica – Lagartijas Tiradas al Sol

Luisa Pardo en Lázaro Rodríguez richtten Lagartijas Tiradas al Sol (hagedissen uitgestrekt in de zon) drieëntwintig jaar geleden op toen ze samen studeerden in Mexico-Stad. Inmiddels is hun gezelschap uitgegroeid tot een kunstcollectief dat naast theater ook publicaties, radio en films maakt, steeds in een eigen documentaire stijl waarin ze (auto)biografie, fictie en sociaal-historisch onderzoek over elkaar schuiven.

In Centroamérica nemen ze ons mee op een reis door gebied ten zuiden van hun land, waar ze weinig over weten en mee te maken hebben. Mexicanen kijken liever naar boven, naar de Verenigde Staten, het grote, rijke, beloofde land. Centraal-Amerika is niets meer dan een tussenland, een dunne landbrug tussen Noord en Zuid.

Mijmerend op een witte monobloc of zonnebadend op plastic zeilen tussen kamerplanten, tropisch fruit, flessen fluokleurige frisdrank en een plonsbadje vertellen Pardo en Rodríguez over hun trip. In Guatemala, Belize, El Salvador, Honduras, Nicaragua, Costa Rica en Panama, blijken zij nu zelf de rijken, de bevoorrechten, de noorderlingen te zijn. “Hier klagen over onze miserie in Mexico is als zeggen dat je geen schoenen hebt tegen iemand zonder voeten”, zegt Rodríguez.

United Fruit Company

Het is duidelijk dat een systematische politiek van koloniale uitbuiting de smalle landstrook tot op vandaag heeft gedestabiliseerd. Na de eerste Spaanse kolonisatie in de 16e eeuw is er de Monroe-doctrine uit 1823; de president van de Verenigde Staten die het recht claimt om overal in Latijns-Amerika, ’zijn achtertuin’, te interveniëren, zogezegd om het continent te beschermen tegen Europese kolonisatie. (Die doctrine is misschien nooit echt weggeweest, maar is met de ontvoering van Venezolaans president Nicolas Maduro door het Trump-regime in januari 2026 alleszins helemaal terug).

Al eeuwenlang wordt de regio door roekeloze machthebbers behandeld als niets meer dan een vrij te gebruiken reservaat voor goedkope arbeid en geldgewin, met als gevolg nietsontziend geweld, corruptie en armoede. Rodríguez zegt later ergens dat hij wel zou willen vertellen over de koloniale geschiedenis van Centraal-Amerika, over de Monroe-doctrine, over William Walker¹ of over de United Fruit Company, maar dat dat heel saai theater zou zijn.

Toch kan wat meer context (zeker voor mij als Europeaan die te weinig vertrouwd is met die specifieke koloniseringsgeschiedenis) een achtergrond bieden om de verhalen en beelden in Centroamérica te plaatsen, bijvoorbeeld over de United Fruit Company die Rodríguez terloops vermeldt. (De sappige vruchten en kleurrijke frisdranken liggen namelijk niet zomaar te kreunen onder de felrode gloed en suizende hitte op het podium). De Chileense dichter Pablo Neruda schreef in 1950 een gedicht over dat Amerikaanse bedrijf:

“Toen de trompet klonk, was alles op aarde gereed, en Jehovah verdeelde de wereld onder Coca-Cola Inc., Anaconda, Ford Motors en andere bedrijven. De United Fruit Co. hield het sappigste deel voor zichzelf, de centrale kust van mijn land, de zachte middel van Amerika”.²

De United Fruit Company – inmiddels Chiquita – was decennialang machtiger dan eender welke staat in Centraal-Amerika, en stond daarom bekend als ‘El Pulpo’, de octopus. Aan het concern danken we ook de spottende term ‘bananenrepubliek’: een land dat zo afhankelijk is van het exportproduct van één bedrijf (bananen) dat dat buitenlands bedrijf (United Fruit) het land de facto bestuurt. Toen de democratisch verkozen Guatemalteekse president Jacobo Árbenz in 1952 braakliggende grond van United Fruit wilde herverdelen aan arme boeren, organiseerde de CIA op aangeven van het concern een staatsgreep. Dankzij een vals radiostation (genaamd Voice of Liberation), verspreidden ze valse berichten over massale opstanden en militaire nederlagen, tot Árbenz’ eigen generaals hem lieten vallen. Het gevolg was een bloederige burgeroorlog van 36 jaar, en een land dat tot op vandaag geteisterd wordt door geweld. Todos mienten, iedereen liegt, zo staat niet toevallig in graffitiletters te lezen op een auto, schokkerig gefilmd door Pardo en Rodriguez op hun doorreis door Guatemala.

“In Centroamérica heeft het duo het niet expliciet over de macrogeschiedenis of het koloniale, noordelijke imperialisme, maar zoomen ze met anekdotes of videofragmenten in op het kleine, concrete, dagelijkse leven in de regio, dat er natuurlijk wel op allerlei manieren door getekend is.”

In Centroamérica hebben de twee het niet expliciet over die macrogeschiedenis of het koloniale, noordelijke imperialisme, maar zoomen ze met anekdotes of videofragmenten in op het kleine, concrete, dagelijkse leven in de regio, dat er natuurlijk wel op allerlei manieren door getekend is. Een mooie observatie is er bijvoorbeeld van Rodriguez over mannelijkheid: als hij rondloopt in Centraal-Amerika voelt hij zich meer man, bekent hij, hij wordt er anders aangekeken en behandeld dan in Mexico. “Man zijn is bang zijn om het niet te zijn”, zegt hij, “om het niet te kunnen bewijzen.” Heeft het arrogante Amerikaanse imperialisme ook voor meer wantrouwen, geldingsdrang en dus machismo in de Centraal-Amerikaanse cultuur gezorgd?

Ook spelen ze fragmenten na van gesprekken die ze op hun trip voerden met locals – of toch zouden kunnen hebben gevoerd. Of de gesprekken ooit echt hebben plaatsgevonden, weet je niet. De vraag die Centroamérica stelt, is of dat ertoe doet: of fictie niet soms waarachtiger en prangender over de werkelijkheid kan vertellen dan de feiten zelf. Wanneer Rodríguez als sociaalkritische toerist klaagt over de grootschalige groenestroomprojecten met Nederlands en Fins geld op Hondurees grondgebied, ten koste van het milieu en met een neokoloniaal geurtje, verwijt een verbeten Pardo als vermoeide local hem zijn gemakkelijke verontwaardiging en morele superioriteit. Die Europese projecten betekenen voor haar en alle arme gezinnen in Honduras vooral geld en werkgelegenheid, en de kans om er iets van te maken.

De coolste dictator ter wereld

Het is ook dat dilemma tussen pragmatiek en principes waar de twee over redetwisten als ze later in El Salvador zijn. Want wat te denken van president Nayib Bukele, het staatshoofd met de meeste Tiktok-volgers ter wereld en ook wel de “coolste dictator ter wereld” genoemd? Ooit was El Salvador het gewelddadigste land van de wereld en onder volledige controle van meedogenloze bendes, nu is het er volgens de moordstatistieken veiliger dan in België. Bukele riep de noodtoestand uit en sloot iedereen op die een tattoo had, zonder uitzondering. Meer dan 100.000 mensen, zowat de bevolking van Leuven, zit er vast zonder eerlijk proces. De hippe tiran werd in 2024 herverkozen met een monsterscore 85 procent.

In een video zien we hem – met strakke Ralph Lauren polo, wit petje, fitnesshorloge en gemillimeterde baard – tekeer gaan tegen een BBC-journalist die kritische vragen stelt bij zijn drieste optreden. “Jullie recepten, de recepten van de EU, de VN en de VS hebben niet gewerkt. En nu zijn jullie boos dat wij het hier veilig maken? Wij hebben ook geen kritiek op jullie monarchie. Dit is het veiligste land ter wereld. Kom ons niet vertellen hoe wij ons land moeten leiden!” Opnieuw spelen de twee een straatdiscussie na: een licht beschonken Rodriguez prijst de moedige Bukele, die de “barbarij van de bendes” stopte, hen gered heeft en hen de straten teruggaf. Pardo verzekert hem dan weer dat er “meer is dan veiligheid alleen”, dat er ook zoiets is als vrijheid, dat Bukele de oorzaken niet aanpakt, integendeel, dat het de showman meer te doen is om aandacht en populaire TikToks dan om structurele oplossingen – waarom zou je anders de bitcoin als nationale munt invoeren?

“De tocht van Pardo en Rodriguez door de zachte middel van Amerika bracht hen niets dan verwarring. Ze zijn het spoor bijster, murw geslagen door de politieke tegenstrijdigheden en de morele troebelheid.”

Heb je in de regio soms een doortastende dictator nodig orde op zaken te stellen, om de cyclus van geweld te stoppen? De tocht van Pardo en Rodriguez door de zachte middel van Amerika bracht hen niets dan verwarring. Ze zijn het spoor bijster, murw geslagen door de politieke tegenstrijdigheden en de morele troebelheid. Ze geloofden altijd zo vurig dat theater de wereld kon redden, maar vragen zich nu af wat ze eigenlijk aan het doen zijn. “Kunst is nutteloos tegenover de realiteit”, deelt Pardo uit haar dagboek. “Lo intenté!”, roept ze een paar keer moedeloos uit, “Ik heb geprobeerd!”

Poëtische thriller

Wat voor zin heeft (documentair) theater eigenlijk? Wat voegt fictie toe aan een realiteit die bol staat van het onrecht en schreeuwt om actie? Is een documentaire niet gewoon ramptoerisme onder het mom van empathie, andermans ellende veilig observeren vanop een afstand en er ondertussen zelfs munt uit slaan? Als je je sociale of politieke problemen wil aantrekken, waarom zou je dan überhaupt ooit kunst maken?

“Wat voor zin heeft (documentair) theater eigenlijk? Is een documentaire niet gewoon ramptoerisme onder het mom van empathie? Als je je sociale of politieke problemen wil aantrekken, waarom zou je dan überhaupt ooit kunst maken?”

Een uitweg dient zich voor het duo aan in de gedaante van María, een vrouw die ze ontmoeten nadat ze gevlucht is uit Nicaragua. Dat is het armste land van Centraal-Amerika, en gleed onder leiding van het koppel Daniel Ortega en Rosario Murillo af tot een nietsontziende totalitaire dictatuur. Er zijn duizenden politieke gevangenen, nauwelijks universiteiten, geen onafhankelijke media, filmen in het openbaar kan je het leven kosten, en bijna 15 procent van de bevolking is gevlucht.

María’s broer stierf enkele jaren geleden aan covid, zien we haar op een scherm vertellen aan de theatermakers, en werd in een massagraf gegooid. Ze wil hem nu herenigen met haar moeder in het familiegraf, maar zelf kan ze Nicaragua niet meer binnen. Ze vraagt Pardo, die op haar lijkt, om een gunst: zij moet met haar Mexicaans paspoort de grens overgaan, en zich bij de autoriteiten voordoen als María om het lijk van haar broer te verplaatsen naar het familiegraf.

Die vraag zet hun rol als documentairemakers op de helling: willen ze de miserie van de regio enkel veilig observeren, of kiezen ze ervoor om ook echt in te grijpen? Rodriguez durft niet en is tegen, maar Pardo krijgt hiermee de kans om haar twijfels over de krachteloosheid van theater te sussen. Zij wil María niet teleurstellen, en kan vooral eindelijk concreet handelen, van betekenis zijn in de werkelijkheid, op gevaar van lijf en leden dan nog wel. Eindelijk kan ze een fictie stichten waarin iets heel echts op het spel staat. De hele operatie zou het ultieme bewijs leveren dat theater niet alleen de werkelijkheid passief uitbeeldt, maar dat ficties stichten de wereld ook kan redden, zoals ze ooit dacht.

“Centroamérica ontpopt zich tot een poëtische thriller, een spionagedocumentaire met als inzet de kracht van het theater.”

Centroamérica ontpopt zich zo tot een poëtische thriller, een spionagedocumentaire met als inzet de kracht van het theater. We zien hoe Pardo zich voorbereidt op de infiltratie, hoe ze de perfecte kleren en pruik uitkiest en oefent op het juiste accent. De uitvoering, die volgens plan één dag zou duren, loopt – uiteraard – mis, maar Pardo zet door. De voorstelling doet gaandeweg steeds meer denken aan de theatermockumentary The Making of Berlin van Berlin, want ondertussen vraag je je af of de hele operatie echt is, of toch eerder een handige dramaturgische ingreep. Of doet dat er niet toe?

Wanneer na veel bureaucratische waaghalzerij blijkt dat Pardo niet kan bereiken waarvoor ze gekomen is, verandert ze van plan. Ze legt bloemen bij het familiegraf, laat het omwoelen, neemt foto’s van de aarde, en stuurt die naar María, die denkt dat de opdracht is volbracht. Ondertussen zien we hoe Pardo, nu vermomd als María, op scène een altaartje bouwt.

Waarom liegt Pardo tegen María over zoiets betekenisvol als het lijk van haar broer? Uit goede bedoelingen, om Maria niet teleur te stellen, omdat het anders allemaal voor niks geweest is? Of voor het theater, voor het mooie, ronde, (goede?) verhaal? Liegt Pardo omdat ze een goed mens is of een goede verhalenverteller? De opeenvolgende stukken en fragmenten die in het begin van Centroamérica nog losjes worden aangeraakt, vallen gaandeweg steeds meer in elkaar: Pardo en Rodriguez zijn begaafde verhalenvertellers, en weten hun uitgebreid research uiteindelijk te monteren tot een morele nagelbijter.

Todos mienten, iedereen liegt, stond op die auto in Guatemala gespoten. Alles is in zekere zin gelogen, theater, fictie: een multinational is een fictie, bitcoins zijn fictie, slavernij is gebaseerd op een racistische fictie, een paspoort is een fictie, een opgravingscertificaat van een lijk is een fictie, zelfs de CIA werpt regimes omver met verzinsels. De vraag die Centroamérica stelt, lijkt: welke ficties willen we stichten? Wanneer moeten we met een hele goede leugen iets slechts vernietigen om iets beters in de plaats te stellen?

Read the English review here.

1Een van de meest frappante voorbeelden van de Noord-Amerikaanse roofzucht is William Walker, een dokter, advocaat en journalist, geboren in Tennessee in 1824 in een gezin van Schotse settlers. Hij was een zogenaamde filibuster: een gewapende ‘avonturier’ die, zoals dat toen ging, op eigen houtje gebieden innam. Zijn geschriften getuigen van een diepgeworteld wit paternalisme: Walker was er onder meer van overtuigd dat de inheemse Amerikaanse en mestizo volkeren een witte meester nodig hadden die hen kon ‘civiliseren’. In 1855 trekt hij zo met een privéleger van 58 enthousiastelingen Nicaragua binnen (mede op vraag van Francisco Castellón, leider van de lokale Liberale Partij). Binnen enkele maanden verovert hij Granada, laat hij zichzelf verkiezen tot president en wordt hij door de VS formeel erkend. Hij voert Engels in als officiële taal, herstelt de slavernij die Nicaragua al had afgeschaft en sticht plantages die de zuidelijke VS economisch ten goede komen.2Cuando sonó la trompeta, estuvo todo preparado en la tierra, y Jehova repartió el mundo a Coca-Cola Inc., Anaconda, Ford Motors, y otras entidades: la Compañía Frutera Inc. se reservó lo más jugoso, la costa central de mi tierra, la dulce cintura de América.

Floris Baeke