In de tv-serie Brideshead Revisited (1981, gebaseerd op Evelyn Waugh’s gelijknamige roman uit 1945) lopen Charles Ryder en Julia Flyte hand in hand langs de grote, barokke fontein in de tuin van Brideshead, het weelderige landgoed van de familie Flyte. Meer dan tien jaar geleden kwam Charles hier voor het eerst. Toen was hij in de ban van Julia’s broer, de mooie, charmante Lord Sebastian. Het was een extatische zomer, ze zwommen dronken en naakt in de fontein, het leven één en al belofte. Charles schilderde de fontein toen nog, badend in het zonlicht. Nu is het nacht, het is de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, en Julia heeft net een mental breakdown heeft gehad. Charles kijkt op naar de fontein, alsof al die herinneringen over elkaar heen vallen. Het is net een scène uit een komedie, zegt hij tegen Julia. Man en vrouw bevinden zich steeds weer bij de fontein, om onduidelijke redenen. Julia lacht niet, en barst uit: ‘Waarom zie je alles altijd tweedehands?’

In de toneelvoorstelling Brideshead Revisited, door Florian Myjer en Abke Haring (De Warme Winkel) staat de fontein achter op de scène. Hij is ingepakt in zeil, ingesnoerd met banden. Hier en daar liggen afgebroken zuilen op de grond. De fontein, de enige scenografische verwijzing naar de oertekst van Evelyn Waugh uit 1945, bevindt zich in een tussenmoment; we weten niet of er afbraak of herstel zal volgen. Florian speelt Lord Sebastian, dronken, lallend rond de fontein. Komedie, toch zeker. Maar er is geen Charles te bekennen. Charles komt ook later niet. Florian voert zichzelf ten tonele als zestienjarige, die van plan is om, wanneer hij vijfendertig is, zijn lievelingsboek Brideshead Revisited te regisseren. Hij heeft het al uitgedokterd: hij beschrijft een overdreven esthetische slaapkamer in pastelkleuren, met een Tiffanylamp en zijden beddengoed. In zijn fantasie speelt Carice van Houten de rol van Julia, zelf kan hij Sebastian spelen. Wanneer Florians leraar hem vraagt of hij begrijpt dat Charles en Sebastian verliefd op elkaar zijn, begint Florian te stamelen. Nee, nee, hij dacht dat ze gewoon vrienden waren. Hij is zelf geen homo, dus hij had het niet eh, niet gezien.

© Kurt van der Elst

Volgende scene; we zijn in het heden. Florian zit in een rommelig klein kamertje – zijn atelier – en opent de deur voor Abke Haring. Haring geeft een geweldige karikatuur van Carice van Houten ten beste, hoog in de energie, zo overdadig zelfverzekerd dat ze nervositeit verraadt. Ze ratelt: ‘Leuk man, top, oh te gek, spannend man, ik heb er zin in, oh kijk hier, het boek, ik heb hem niet gelezen trouwens, hé wat ben je knap!’ In het Toneelhuis in Antwerpen, waar Brideshead Revisited (die in 2023 in première ging op het Holland Festival in Amsterdam) deze week de tournee aftrapte, krijgt de humor van de scène een extra laag: in Vlaamse ogen gedraagt Haring zich zo ontzéttend, angstaanjagend Nederlands. Wanneer Haring later beschrijft hoe intens eenzaam ze zich heeft gevoeld tijdens haar jaren in Antwerpen (waar zij van 2004 tot 2018 verbonden was aan het Toneelhuis) krijgt dat komische effect een wrange ondertoon; wat eerst grappig was, is nu een pijnlijke, eenzame afstand. ‘Steeds bleef ik “de Hollander”‘, zei ze onlangs over haar Antwerpse jaren in een interview met De Standaard.

‘Literalisme’

Haring en Myjer spelen zichzelf, die elkaar voor het eerst ontmoeten om aan de toneelbewerking van Brideshead Revisited te werken. Myjer zegt dat hij een stuk wil maken over romantische liefde en over heling. Haring heeft Myjer eerder vragen gemaild om elkaar beter te leren kennen. Nu lezen ze de antwoorden houterig aan elkaar voor. Het begint banaal, met vragen als, wat is je lievelingseten? Wanneer Myjer Haring vraagt naar schaamte, vertelt ze over een cringe moment, een blunder bij de dokter. Tergend lang duurt deze uitwisseling van luchtige weetjes.

Dan vertrekt Haring en komt weer binnen. De hele hysterische ontvangst begint opnieuw, ze spelen opnieuw de eerste keer, ze ‘revisiten’, maar het vuur is eruit. De vragenlijst wordt hernomen, kwetsbaarder nu. Haring en Myjer vertellen elkaar over hun pijn en eenzaamheid, over hoe ze zich zowel kind voelen als iemand van middelbare leeftijd. Myjer laat doorschemeren hoe hij lang zijn homoseksualiteit heeft onderdrukt, zo lang dat hij nooit echt jong heeft kunnen zijn – het thema van veel van Myjers werk. Dat is misschien ook waarom hij zo dol is op Brideshead Revisited, waarvan het eerste deel een uitzinnige viering van jeugd is, en van de sluimerende verliefdheid tussen twee mooie jongens. Haring deelt haar worstelingen met haar depressieve moeder, met niet kunnen aarden in Antwerpen, en met haar gender – hoe ze zich tussen man en vrouw in voelt. In Haring zit een jongen ‘die altijd jong is gebleven, omdat die nooit is aangeraakt’. Zij herkent Myjers gemis van een jeugd, omdat ze iemand was die ze niet mocht zijn.

“De spanning is verlegd van een tragisch-romantisch plot (zoals in de roman) naar deze extreem intieme uitwisseling, die overeind blijft zolang het duo niet zwicht voor de verleiding van therapietaal.”

Het is sterk hoe Haring en Myjer na het ongemakkelijke begin hier ineens helemaal openvouwen, zonder iets te hebben geforceerd. Het is statisch theater, een vorm die je ‘literalisme’ zou kunnen noemen: twee acteurs spelen zichzelf en praten met een minimum aan stilering over de persoonlijke thema’s die een brontekst oproept. Juist in die statische opstelling ontstaat ruimte voor het afdalen in afgronden van oude pijn. De spanning is verlegd van een tragisch-romantisch plot (zoals in de roman) naar deze extreem intieme uitwisseling, die overeind blijft zolang het duo niet zwicht voor de verleiding van therapietaal (een enkele keer, als Haring aan Myjer vraagt: ‘Hoe kun je van iemand houden als je niet van jezelf houdt?’).

© Kurt van der Elst

© Kurt van der Elst

© Kurt van der Elst

Literalisme dus, wat niet wil zeggen dat alles wordt uitgesproken. Halverwege de voorstelling barst Haring plots in woede uit. Wat doet ze hier eigenlijk, bijt ze Myjer toe. Is hij geen homo? Moet hij niet een mannelijke tegenspeler vinden? Is ze soms een excuustruus? Dan besef je dat de afwezigheid van Charles, de verteller van het boek, het pijnlijke geheim is van deze persoonlijke hervertelling. Myjer buigt met zijn hoofd naar zijn tekst toe, en leest monotoon zijn antwoord voor. Hij schaamt zich. Hij schaamt zich voor een heleboel dingen. Vooral voor zijn seksualiteit, zijn verlangens. Hij heeft haar nodig omdat hij niet met een mannelijke tegenspeler op het toneel durft te staan; haar, Haring, die uitblonk in de mannenrol Hamlet. Haring verzacht na deze verpletterende bekentenissen. Ook zij voelt zich ongeliefd. Ook zij heeft lang niet kwetsbaar kunnen zijn.

Ergens vraag ik af waarom Myjer Brideshead Revisited eigenlijk nodig heeft; hij onderzoekt er de thema’s mee die hij in al zijn werk onderzoekt (zoals in Lady Chatterley’s Lover, ook een voorstelling met een vrouwelijke tegenspeler op basis van een Engelse roman). Benadert hij de roman nog als oorspronkelijk kunstwerk, of is het een vervangbaar vertrekpunt, een afleidingsmanoeuvre? Waar is bijvoorbeeld het grote thema van het katholicisme gebleven, waaraan alle personages in het boek te gronde gaan?

Maar misschien duidt dit ongenereuze bezwaar op het feit dat de roman voor mij óók persoonlijke betekenis heeft, zij het op een heel andere manier dan voor Myjer. Uiteindelijk toont deze toneelversie van Brideshead Revisited het helende potentieel van jezelf ’tweedehands’ bekijken. Julia vond het irritant dat Charles het leven via de kunst benadert, maar sommige thema’s zijn te moeilijk om recht in het gezicht te kijken.