© Emi Kodama

Rudi Laermans

Leestijd 5 — 8 minuten

Beyond the buildings, the clouds are a mountain range – Emi Kodama

Geen sociabiliteit zonder het opdissen van kleine of grote verhalen over alledaagse voorvallen en situaties die vaak anekdotisch zijn. In haar artistieke praktijk verzelfstandigt Emi Kodama dat vertellen en geeft ze er tevens een draai aan, zodat het schijnbaar gewone een stuk minder prozaïsch wordt. Ze doet dat multidisciplinair: ze combineert weldoordachte, neergeschreven verhalen met tekeningen, foto’s, video’s of geluiden, wat kan resulteren in een boek, een performance of een installatie.

Beyond the buildings, the clouds are a mounting range is een lange titel voor een korte participatieve performance van goed twintig minuten die Kodama ontwikkelde binnen het kader van IN/FINITY. Kaaitheater ondersteunde mee dit driejarig project van het faciliterend en palliatief dagcentrum Topaz in Wemmel, dat kunstenaars koppelde aan patiënten met een meestal ongeneeslijke ziekte. Met de tweedaagse ‘Through art we care’, een combinatie van een tentoonstelling en performances, bracht Kaaitheater dit engagement onder de aandacht binnen de recentste editie van Performatik.

Kodama’s participatieve één-op-één performance ging door in de zolderzaal van de Kaaistudio’s. Bij het betreden van de half verduisterde zaal valt onmiddellijk de hangmat achteraan op. Links ervan staat een stoel, waar Kodoma je vriendelijk naartoe gidst. Ze vraagt je om je schoenen uit te trekken, en of je ooit al in een hangmat hebt gelegen. Dat is voor mij heel lang geleden: de vraag katapulteert mij terug naar een nogal bijzondere jeugdervaring. Op een wat comfortabele manier ‘hangmatten’ vereist aanvankelijk een evenwichtsoefening die Kodama zorgzaam begeleidt. Eens je een gemakkelijke positie hebt gevonden, vraagt ze je om je ogen te sluiten en begint ze voor te lezen. De situatie doet denken aan die van een ouder die een kind voorleest bij het slapengaan: een enscenering van het begin van een reis die inderdaad richting de oneindigheid van slaap en dromenland zou kunnen gaan, maar hier eindig zou (moeten) blijven.

Kodama is een begenadigde schrijfster, zo weten we onder meer van de MER. Paper Kunsthalle-publicatie If I Were You (2012), een combinatie van kortverhalen en tekeningen. Haar associatieve vertellingen zijn geënt op hoogst herkenbare situaties en getrimd gecomponeerd, op het hyperminimalistische af: geen woord of zin te veel, maar tevens geschreven met een scherp oog voor details. Tegelijk beheerst Kodama tot in de finesses de kunst van het schakelen tussen situaties en vertelperspectieven, het reële en het surreële, droom en werkelijkheid… Haar teksten maken de overgangen tussen het doodgewone en het onwaarschijnlijke of simpelweg onmogelijke alsnog plausibel. Ook Beyond the buildings, the clouds are a mountaing range getuigt van dit bijzondere vertelvermogen.

Met jazzy loungemuziek op de achtergrond loodst Kodoma’s verhaal je eerst binnen in haar ouderlijke huis, waar een feestje plaatsvindt. Binnendruppelde gasten, prettig geroezemoes, spelende kinderen – maar al snel verandert het vertelstandpunt: ‘You are a piece of bread. A chunk from a freshly baked loaf of sourdough.’ Een hongerige vrouwelijke hand plukt je onnadenkend uit het broodmandje; via de kleur van haar nagels banjert het verhaal alweer een andere kant op: ‘Her nail is the colour of the sky on a bright summer morning. The sun has been climbing for hours, but the full heat of the day hasn’t yet arrived. The day feels new. This is the closest to flying you’ll ever get. Birds are soaring past you. They beat their wings with tremendous power, and you’re startled by how loud it is.’ Even later gaat het opnieuw over de situatie aan tafel. Het stukje brood – ‘jij’ dus – belandt in het soepbord van de etende vrouw, wat een volgende associatie mogelijk maakt: ‘You’re at the beach. You’re floating on a water donut in the turquoise sea.’ Of neen, je ligt prettig te drijven in een zwembad van gekoelde champagne en voelt voortdurend de bubbels naar je lichaam opborrelen. Aan het slot doezelt de ‘jij’ van het verhaal langzaam in, mét de bijgedachte dat men deel kan zijn van ‘an earth sandwich’: ‘Feel the earth beneath you. It is delicious as hell.’ Naar het einde van de voorstelling voel ik mij inderdaad loom, zelfs lichtjes slaperig door de combinatie van liggen en luisteren.

Kodama spreekt de tekst beheerst en gearticuleerd, op een gelijkmatig ritme uit. Daardoor vallen de paar versprekingen extra op, zonder echter te storen: ze zorgen voor een menselijke touch. De doordachte dramaturgie van de tekst en de manier waarop die met aftrek van zowel emotionele emfases als een afgevlakte neutraliteit wordt voorgelezen, versterkt gaandeweg het belang van de sonoriteit van de stem. ‘Le grain de la voix’ (Barthes) neemt het geleidelijk aan over van de betekenis, de lichamelijke co-presentie van het verhaal. Juist dat zorgt voor rust en brengt het lichaam in die relaxte toestand die voorbereidt op de slaap. Je ligt in het donker, maar je ervaart via de verhalende stem tegelijk de nabijheid van iemand anders die zo nodig voor jou kan én zal zorgen. Daardoor kan het bewustzijn loslaten, zichzelf toestaan om deels weg te zinken in het lichaam, zonder het contact met de omgeving volledig te verliezen: die band blijft Kodama’s stem verzekeren.

Naarmate de stem meer gaat overheersen, lokken de soms slechts halvelings opgevangen betekenissen van de uitgesproken woorden almaar sterker halfbewuste resonanties uit, gaande van vage persoonlijke herinneringen tot vrije woord- of beeldassociaties. Het is, naast de wereld van slaap of droom, een andere mogelijke betekenis van ‘on/eindigheid’: de ontembare, niet te rationaliseren potentialiteit van de menselijke verbeeldingskracht. Kodama’s teksten appelleren daar direct aan door de combinatie van een karige taal met een vlot schakelende vertelstijl die tot een dansend denken uitnodigt, een dat hinkstapspringen boven een rechtlijnige sprint verkiest. In Beyond the buildings, the clouds are a mounting range wordt ook de stem als zeg maar een sober medium ingezet, wat voor een opvallend verschil zorgt met het gebruik ervan in het theater (dat de stem voornamelijk als expressief middel waardeert) of bij het zingen (dat de stem zodanig intensifieert dat ze in een ander register belandt). Kodama is echter niet zomaar een alledaagse vertelster. Net zoals ze in haar teksten het triviale vertellen apart neemt en indikt, verzelfstandigt ze in Beyond the buildings, the clouds are a mounting range de vertelstem. Daarbij ziet ze af van emotionaliteit of expressiviteit: voorop staat de stem als een puur vertelmedium dat een transparante overdracht van het vertelde verhaal mogelijk maakt. Tegelijk saboteert de materialiteit van Kodama’s stem dat streven: haar neutrale sonoriteit ondermijnt de narrativiteit, de uitgesproken woorden of betekenissen en hun aaneenschakeling tot een uitwaaierend verhaal dat het onderscheid tussen droom en realiteit achter zich laat.

Nadat Kodama haar tekst heeft voorgelezen, hoor je Lou Reeds Perfect Day. Een liefdesliedje, een ambigue song door de melancholie die erin doorklinkt. Bezingt Reed een perfecte dag binnen een immer rooskleurige relatie of tegen de achtergrond van ontelbare mislukte dagen, misschien zelfs van een nakend afscheid? De dag dat ik als éénmansdeelnemer aan Beyond the buildings, the clouds are a mounting range participeerde, was verre van perfect. Maar de wijze waarop Kodama haar stem aan de taal leende, zette mij wel aan het denken. Bij deze bescheiden maar innemende participatieve voorstelling zou daarom een terloopse gedachte van Giorgio Agamben als motto kunnen fungeren: ‘Het zoeken naar de stem in de taal, dat is wat denken wordt genoemd’.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#156

15.03.2019

14.05.2019

Rudi Laermans

Rudi Laermans is gewoon hoogleraar sociale theorie aan de KU Leuven en is tevens actief als essayist.

recensie