Antoine Vitez – Foto Marc Enguérand

Alex Mallems

Leestijd 3 — 6 minuten

Antoine Vitez (1930 – 1990)

In memoriam

Antoine Vitez zal voor mij onverbreekbaar verbonden blijven aan die unieke theaternacht in de Cour d’Honneur du Palais des Papes in Avignon. 11 juli 1987, première van Le Soulier de Satin van Paul Claudel. Een elf uur durende voorstelling met de poëzie van Claudel in de hoofdrol, een twintig minuten lange staande ovatie om 9 uur ‘s morgens. Het blijven onuitwisbare herinneringen. De relativiteit ervan wordt je in het gezicht gegooid bij de plotse dood van Antoine Vitez, 59 jaar oud.

Veelzijdigheid en produktiviteit zijn zonder twijfel sleutelwoorden bij het profileren van A.Vitez : theaterdirecteur, regisseur, acteur, docent, dramaturg, vertaler, filoloogslavist, woordkunstenaar,… het zijn maar enkele facetten van zijn uiteenlopend talent. Zesenzestig regies in minder dan 25 jaar tijd, vaak in combinatie met belangrijke rollen, een impressionante carrière.

Charisma is nog zo’n karakteristiek : uitstraling bij persconferenties, bij publieke debatten – niet in het minst omdat Vitez zichzelf bloot durfde te stellen aan kritiek, aan zelfkritiek deed ook. Als acteur blijft vooral die diepe stem bij, de acteur ten dienste van de taal. Nauw daarbij aansluitend wellicht zijn gevoel voor poëzie, vorig jaar nog zo treffend geïllustreerd bij zijn publieke lezing in Avignon van Le Discours sur le Colonialisme van Aimé Césaire.

A. Vitez ontwikkelde een cultureel-maatschappelijke visie op de functie en het bestaansrecht van het theater : als overtuigd communist, lid van de Franse KP tot in het begin van de jaren ’80, lanceerde Vitez ooit de slogan ‘théâtre elitair pour tous’. Hij wou weg van het populisme, ten voordele van een verhelderend theater dat de essentie van een stuk blootlegt. Concessies doen aan het publiek, in de zin van het presenteren van gemakkelijkheidsoplossingen, hoorden daar niet bij. Vandaar het doordrukken van de integrale Soulier de Satin of La Célestine (Avignon vorig jaar) ; vandaar ook zijn zin voor experiment met bijvoorbeeld vier Molières op rij met dezelfde acteurs en in éénzelfde decor (met het Théâtre de Quartiers d’Ivry in Avignon, 1978). Aansluitend daarbij ook een reeks spreidingsinitiatieven eind jaren ’60 : zijn zogenaamde ‘théâtre des quartiers’, voorstellingen die in feestzalen en andere alternatieve ruimtes naar het publiek toe gebracht konden worden.

Opvallend is zeker ook de gestage carrière-ontwikkeling die Vitez doormaakte. Ooit geëngageerd door Jean Vilar bij het Théâtre National Populaire – maar tot zijn grote vernedering nooit gecast – debuteerde hij als acteur in het Théâtre quotidien de Marseille in 1962. Daarna trekt hij naar Caen, waar hij in 1966 zijn eerste regie aflevert (Electre). Een jaar later volgt Nanterre, hij wordt directeur van het Théâtre des Quartiers d’Ivry en van l’Atelier théâtral d’Ivry, en in 1972 vraagt Jack Lang hem om zijn co-artistiek direkteur te worden van het Théâtre National de Chaillot.

Twee jaar geleden is het diezelfde Jack Lang die Antoine Vitez benoemd tot administrateur-général de la Comédie- Française. Met zijn zin voor traditie, zijn kennis van en respect voor het repertoire was Vitez zondermeer de meest aangewezen theatermaker in Frankrijk om la Maison de Molière met zijn overgeleverde regels te leiden. Net voor zijn dood creëerde hij La Vie de Galilée van Brecht, dit seizoen stond ook Huis Clos van Sartre geprogrammeerd, evidente aanduidingen in welke richting Vitez het ‘ijzeren repertoire’ van de Comédie Française wou uitbouwen en actualiseren.

Een essentiële component in de carrière van Antoine Vitez betreft zijn grondige kennis van de Slavische talen, het Russisch in het bijzonder. Naast talloze vertalingen (Tsjechov, Maïakovski, Cholokhov,…) regisseerde Vitez ook een aantal stukken van Russische auteurs. Bovendien deed hij in 1977 (!) een regie van Molières Tartuffe in het Russisch bij het Satirisch Theater in Moskou en speelde hij een stimulerende rol bij het in gang zetten en intensifiëren van de Frans- Russische theatercontactname in het huidige perestrojkatijdperk.

Antoine Vitez was geen man van mediocriteit. Hij schreef ooit dat hij met zijn integrale versie van Le Soulier de Satin wou proberen om in de Cour d’Honneur een voorstelling van de wereld te geven, van ‘la totalité du monde‘. Met de sporen die hij nalaat, blijft hij ook vandaag van die (theater)wereld deel uitmaken.

in memoriam
Leestijd 3 — 6 minuten

#30

15.06.1990

14.09.1990

Alex Mallems

in memoriam