© Karl Anton Koenigs

Gilles Michiels

Leestijd 4 — 7 minuten

A Separation – tg STAN/Scarlet Tummers

De grenzen van een speelveld

Hoe vertaal je de Iraanse filmhit A Separation naar een niet-Iraans theaterstuk? De Nederlandse Scarlet Tummers, die onder de vleugels van tg STAN opereert, laat de film door vijf acteurs naspelen, tot hun re-enactment een prikkelende excursie wordt naar de do’s en don’ts van die vertaalslag zelf.

Weinig films uit het Midden-Oosten kregen internationaal zoveel bijval als het gezinsdrama A Separation (2011) van Ashgar Farhadi. Een Oscar, César, Gouden Beer en Golden Globe in de prijzenkast verraden dat de familiale spanningen en het sociale onrecht ook bij de Westerse kijker een gevoelige snaar raken. Tegelijkertijd zijn die herkenbare thema’s er verweven met een analyse van de Iraanse samenleving en haar rechtssysteem, waardoor ze buiten die context ongetwijfeld aan leesbaarheid inboeten. Voor de filmkijker hoeft die afstand geen bezwaar te zijn; een theatermaker die dat verhaal belichaamt, stoot echter meteen op morele barrières. Mag een niet-Iranees zich dit verhaal wel toe-eigenen?    En als deze cast dat doet, hoe gebeurt zoiets dan integer, zonder voor anderen te spreken?

Dat moet de kernvraag zijn in A Separation, de voorstelling die Scarlet Tummers bij tg STAN creëerde en die in première ging op het nieuwemakersfestival Love at First Sight. Op de kale scène zie je vijf acteurs, elk met een andere nationaliteit. Dat zou je niet meteen opgevallen zijn, ware het niet dat ze in de beginscène één voor één hun identiteitskaarten afgeven, die achteraan op een muur worden geprojecteerd. Tummers zelf is Nederlandse, Mokhallad Rasem komt uit Irak, Gustav Koenigs uit Duitsland, Evgenia Brendes uit Kazachstan. Sachli Gholamalizad is de enige speler van Iraanse komaf.

Vijf visies

Deze proloog sluit goed aan op de opening van de film, waarin nationale grenzen persoonlijke keuzes inperken. Voor de rechtbank vecht het koppel Nader (Rasem) en Simin (Tummers) zijn scheiding uit. Zij wil het land verlaten, hopend op een betere toekomst voor hun dochter (Gholamalizad). Hij blijft liever bij zijn oude vader, die aan Alzheimer lijdt. Alleen: Nader werkt buitenshuis en moet dus op zoek naar een verzorger. Zo komt de strenggelovige Razieh (Brendes) in het spel, maar na een ongeval wordt zij meteen weer hardhandig buitengewerkt.

Op dat moment neemt de film/voorstelling een andere wending. Na een miskraam is Razieh in het ziekenhuis opgenomen. Draagt Nader schuld, zoals haar opvliegende man Hojjat (Koenigs) bij hoog en laag beweert? Waar de film begon met de juridische strijd tussen een man en een vrouw, eindigt ze met die tussen een arbeidersfamilie en een rijk middenklassegezin. In het spanningsveld daartussen legt A Separation de sociale tegenstellingen binnen de Iraanse samenleving bloot. En in dat alles is het kind de speelbal (de futiliteit ervan wordt pijnlijk duidelijk als Gholamalizad simultaan de dochter van beide koppels moet vertolken).

Tummers’ voorstelling volgt naadloos het verloop van de film: op de naakte scène spelen de acteurs een voor een de scènes uit het origineel. En toch kun je hier moeilijk over een ‘trouwe’ bewerking spreken. De acteurs kunnen dan wel terugvallen op een bestaand script, hun samenwerking vertrekt van nul. Deze cast staat voor vijf invalhoeken op eenzelfde film, vijfmaal een andere culturele en theatrale bagage. Hoe kunnen zij A Separation eensgezind verbeelden?

De acteurs doorspekken het filmverhaal met een hilarisch trekspel van meningen en verwijten. Hier worden de scènes niet gespeeld, ze worden betwist. Gholamalizad oppert dat haar collega’s een wel erg karikaturaal beeld ophangen van haar vaderland. Zij is naar eigen zeggen de enige die zich over de inhoud mag uitspreken. Rasem vindt dat het al genoeg over Iran gaat, wil graag ‘iets artistiek’ brengen en vraagt zich terloops af hoe hij met zo’n agressieve acteur als Koenigs in dezelfde productie is verzeild geraakt. Tussendoor becommentariëren ze de film, waarin ze bij voorkeur zelf hun favoriete scène neerzetten en toch zeker dat ene detail in de voorstelling willen verwerken.

In de eerste plaats toont die metalaag wat A Separation met de kijker doet. Maar dit theater kan nooit hetzelfde realisme bereiken zoals dat via retouches en montage uit de filmtrukendoos komt. Wat het daartegenover stelt is een ander realisme: dat van de repetitiezaal, het interne conflict, de blik achter de schermen. Ook die is natuurlijk geconstrueerd, al ensceneert Tummers de discussies zo slim dat je ze voor waar aanneemt. Hoe ‘echt’ is nu dat aanhoudende gekissebis tussen de de koppige, eervolle Irakees die Rasem neerzet en de Iraanse militant van Gholamalizad? Zijn het karikaturen van hun eigen persoonlijkheden of spelen ze de personages die we van hen verwachten, als vertegenwoordigers van conflicterende landen én contraire posities in een appropriation debat?

Dynamisch samenspel

A Separation verwacht veel van haar spelers. Die wekken niet alleen (meerdere) filmpersonages tot leven, ze moeten in de nagenoeg lege speelruimte ook de decors verbeelden, commentaar geven op de film en tegelijk een meta-commentaar op hun eigen voorstelling. Dat complexe opzet maakt de aanvang best pittig voor wie de film niet zag, maar stimuleert de acteurs vooral tot een bijzonder dynamisch samenspel, waarin de uitersten worden opgezocht. Knap is bijvoorbeeld hoe Rasem in een mum van tijd schakelt van zijn zoveelste ‘zeurende’ repliek naar een stukje mime dat je de krop in de keel bezorgt.

Maar de crux van de voorstelling ligt voorbij dat oppervlakteniveau. Wat regisseur Tummers laat zien met deze constructie, waarin je STAN’s vormelijke minimalisme en reflectieve afstand ten opzichte van de speeltekst herkent, is hoe ook onze perceptie nooit neutraal is. Zoals de acteurs die botsende denkbeelden op ‘hun’ film projecteren, zo laten ook wij ons door vooroordelen leiden bij de reconstructie van de realiteit achter de schermen.

Dat lijkt zowat de bottomline van dit intelligente stuk, dat het witte doek tot een wit blad herschept, waarbij de acteurs elkaar én het publiek een spiegel voorhouden. De vele parallelle lijntjes komen later in de speelreeks wellicht nog beter tot hun recht – wat een uitdaging voor de acteurs – maar als amusante en prikkelende denkoefening is A Separation meer dan geslaagd.

 

‘A Separation’ gaat tot 4 maart op tournee door Vlaanderen en Nederland.

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#161

15.09.2020

14.12.2020

Gilles Michiels

Gilles Michiels recenseert theater voor De Standaard en Etcetera, is lid van kunstkritiekcollectief De Zendelingen, redacteur bij rekto:verso en hoofdredacteur van OPENDOEK-magazine.