TIMEAFTERTIME – Izah Hankammer & inter:action
Het lichaam als (een beetje) verzet
Tom Rummens
© Olympe Tits
In Ceci n’est pas Noire: Act II verkent Alesandra Seutin via persoonlijke herinneringen, dans en muziek haar hybride identiteit als Belgisch-Zuid-Afrikaanse vrouw. Zonder ooit belerend of moraliserend te worden, zet de voorstelling je aan het denken over je eigen blik en je verantwoordelijkheid tegenover de Ander. De sterke podiumprésence van Seutin doet de rest.
Het gebeurt wel vaker in een dans- of theatervoorstelling dat op een verduisterd podium een kleiner speelvlak wordt uitgelicht. Meestal wil de maker zo de blik van de toeschouwer focussen op een bewegingssequentie of spelsituatie die weinig ruimte vraagt, zoals bij een solo. Ceci n’est pas Noire: Act II is grotendeels een solovoorstelling, zij het met livebegeleiding door een muzikante die soms meespeelt. Haast voortdurend bakent het licht een beperkte spelruimte af, die bovendien bij iedere nieuwe scène verschuift. Dat is geen vrijblijvende scenografische vondst, integendeel: vorm en inhoud resoneren in deze voorstelling.
Ceci n’est pas Noire: Act II handelt over Alesandra Seutins positie als biraciale vrouw, wat meteen ook de titel meer contour geeft: ze heeft een Belgische vader en een Zuid-Afrikaanse moeder. De wisselende uitlichting van een beperkt speelvlak rijmt met haar ervaringen als vrouw van kleur met een hybride identiteit. Geen fel wit licht, maar een getemperde luminositeit: het visuele equivalent van een identiteit die zich niet eenduidig laat vastleggen. Geen groot, open speelvlak, maar een afgepaald terrein: in een witte samenleving die tevens sterk genderongelijk is, heeft een bruine vrouw beduidend minder bewegingsvrijheid. De lichtscenografie sluit bovendien aan bij het brokkelige karakter van Seutins terugblikken: geen doorlopend levensverhaal, maar een handvol verhaalde levensfeiten.
Iedere nieuwe herinnering wordt verteld binnen een ander speelvlak. De opgediepte feiten klinken nu eens teder, dan weer pijnlijk: een wandeling als kind met haar vader, de weinig riante woonsituatie (vader postbode, moeder huishoudhulp in een Engels gezin), het racistische gepest op het schoolplein en de bijhorende raciale seksualisering. Soms worden voorafgaand aan een herinnering enkele grote fotodoeken neergelaten, die samen met een verzameling koebellen boven het podium hangen. De doeken zijn in vaal zwart-wit en tonen Seutins schoolklas, haar ouderlijk huis, voorouders, haar vader en moeder… De grijstinten suggereren verledenheid, het schemerbestaan van herinneringen tussen gedachtenis en vergeten. De verhalen zijn kort, meestal niet meer dan enkele onopgesmukte zinnen, en vormen de opmaat tot langere dansscènes.
“Seutin is een sterke performer, van het soort dat een publiek moeiteloos voor zich inneemt dankzij een onmiskenbare podiumprésence.”
Zelfs wanneer Seutins bewegingen eerst inhaken op het autobiografische komen ze daar al snel van los. Het bewegingsvocabulaire en de erop geënte minichoreografieën zijn opvallend heterogeen. Haperende handelingen of mechanische, hoekige gestes worden afgewisseld met bijvoorbeeld een vrolijke dans die Seutin ondersteunt met ritmisch koebelgerinkel. Ook de muziek gaat vele kanten uit en combineert meestal vooraf opgenomen ritmes en melodieën met livemuziek van snaarinstrumentaliste Verena Rizzo. De verscheidenheid aan bewegingen, waaronder alledaagse gestes en zelfs een vleugje ballet, en de gedeeltelijke samenhang met de vertelde levensfeiten, doen vermoeden dat Seutin haar lichaam inzet als een selectief toegankelijk archief. In deze lijfelijke bibliotheek kruisen ervaringen van zowel geluk als vernedering met de sedimenten van jarenlange fysieke training.
Seutin is een sterke performer, van het soort dat een publiek moeiteloos voor zich inneemt dankzij een onmiskenbare podiumprésence. Noem het charisma, aura of gewoon het je ne sais pas quoi dat zelfs iemand met ietsje minder métier (dat Seutin wel degelijk bezit) doet uitstijgen boven een louter vakkundige vertolker. Het is een kwestie van podiumgemak en, vooral, van een fysieke aanwezigheid die door het personage heen breekt en het zo een grote expressieve geloofwaardigheid verleent. In Ceci n’est pas Noire: Act II speelt Seutin zichzelf en toont ze zich zeer bewust van dat gespeelde. Maar haar podiumpresentie versterkt dus wel de overtuigingskracht van de gerepresenteerde Seutin. Juist daardoor krijgt het dansen, ondanks de voortdurende zwenkingen in het bewegingsregister, een nog persoonlijker stempel: de Seutin over wie wordt verteld, verschijnt in en door het lichaam van de Seutin die danst. Seutin performt bovendien met een onnadrukkelijke precisie. Meermaals lijkt ze letterlijk te citeren, een snipper uit haar verleden in het heden te hernemen door die flard mimetisch op te roepen.
In een van de markantste scenes zet Seutin een blonde pruik op. Eerder had ze zich al ontdaan van haar lange rok en blouse, waaronder een nauwsluitende korte broek en dito bovenstuk schuilgingen. Haar nieuwe outfit oogt zwartgrijs met wit: opnieuw een zinspeling op haar hybride identiteit? In deze uitdossing begint Seutin, eerst geknield en met de rug naar het publiek, ritmisch te heupwiegen, om al gauw voluit erotisch te dansen. De blonde pruik is bepaald meerzinnig. Een allusie op, misschien ook een parodie van het dominante witte schoonheidsideaal? Een verwijzing naar de seksualiserende witte mannelijke blik op een vrouwenlichaam van kleur? Wellicht beide, en nog meer.
“De Seutin over wie wordt verteld, verschijnt in en door het lichaam van de Seutin die danst.”
Het meest direct thematiseert Seutin de identiteitskwestie, en ook de witte blik die haar objectiveert, in de paar scènes links vooraan op het podium. Daarin poseert ze in het licht van een spot als popster. Op luid gestelde vragen als “Belgium, do you hear me!?” of “Belgium, do you see me!?” wacht ze, veelzeggend, niet het antwoord af: met een kordaat “I see you!” keert ze de blikrichting om. Vervolgens hoor je catchy songs waarin de uitstekend zingende Seutin haar plek opeist in een samenleving die haar nog altijd niet voluit als Belgische erkent. Dat forse accent op het Belgische klinkt ook door in de verhaalde herinneringen. Het wordt het sterkst geaffirmeerd in een van de laatste uitgelichte scenes. Seutin vertelt eerst over haar Belgische grootmoeder, die haar bessen te eten gaf. Vervolgens danst ze op melancholische muziek, met minimale bewegingen en een zweem van tedere sensualiteit, achter het fotodoek waarop de grootmoeder staat afgebeeld. De scène had suikerig kunnen worden, maar Seutin vermijdt elke zweem van kitsch dankzij de precisie van haar bewegingen en haar ditmaal indirecte, van achter het fotodoek vibrerende podiumprésence.
Door de nadruk op het Belgische verschilt dit vervolg van de oorspronkelijke korte solo Ceci n’est pas Noir uit 2013, die vooral scherp stelde op de vraag hoe een vrouw met een bruine huid zich publiek hoort te gedragen. Tegelijk bevat de voorstelling meerdere scenische verwijzingen die Seutins Afrikaanse achtergrond lijken op te roepen, zij het vaak met een twist. Zo sleept de witte muzikante in de openingsscène een zak knollen naar een kookvuurtje, waar ze er enkele van in een pruttelende kastrol dropt. Vervolgens wandelt Seutin met een houten stok het podium op; aan het einde van de voorstelling verlaat ze dat op dezelfde manier, maar dan gehuld in een omslagdoek. Even daarvoor zitten Rizzo en Seutin samen op de vloer en reikt de eerste de tweede de kookpot aan. Is de witte performster hier de meid van dienst of superviseert ze juist haar tegenspeelster met de donkere huid? Alweer blijft de raciale rolverdeling onbeslist.

© Olympe Tits
Het is geen evidentie om gedurende vijfenzeventig minuten met een white male gaze naar een mooie vrouw van kleur te kijken. Dit is het soort voorstelling waarin je terdege beseft dat je tegelijk kijkt en miskijkt, omdat je als wit en mannelijk subject een gedeelde ervaringsachtergrond mist. Vaak verdampte mijn reflexiviteit echter voor even: ‘de performer Seutin’ imponeerde mij in die momenten zodanig dat ze ‘de raciaal hybride vrouw Seutin’, nochtans in alle betekenissen het subject van de voorstelling, deed vergeten. Tot de performer mij opnieuw uit mijn naïeve kijkplezier haalde met een pijnlijke herinneringsflard of een rechtstreeks tot het publiek gerichte song.
“Dit is het soort voorstelling waarin je terdege beseft dat je tegelijk kijkt en miskijkt, omdat je als wit en mannelijk subject een gedeelde ervaringsachtergrond mist.”
Facit: Ceci n’est pas Noire: Act II liet mij meermaals domweg – domweg! – kijken, vooral in de momenten dat Seutin danst, om mij vervolgens te herinneren aan de bredere sociaalpolitieke lading van het bekekene. Juist door die va-et-vient werd ik gaandeweg almaar bewuster van de onophefbare afstand tussen mijn beperkte meebeleven en het fragmentarisch opgeroepen leven. De kloof werd opengelaten: ze werd niet gevuld met verwijten, provocerende gebaren of een essentialiserend identiteitsgelijk. Zo bleef ik achter als een aan zichzelf overgelaten ouder wit-mannelijk subject. Die ‘overgelatenheid’ kwam met een dringende vraag: ‘hoe neem jij buiten de theaterzaal je verantwoordelijkheid op voor de verschillen tussen jezelf en de Ander, tussen de dominante wit-Belgische cultuur en het geminoriseerde leven van Belgen van (gemengde) kleur, en ook tussen mannen en vrouwen?’ Ceci n’est pas Noire: Act II is in al zijn bescheidenheid een indringende voorstelling, doortrokken van een warme reflexiviteit tegenover de kijker.
KRIJG JE GRAAG ONS PAPIEREN MAGAZINE IN JOUW BRIEVENBUS? NEEM DAN EEN ABONNEMENT.
REGELMATIG ONZE NIEUWSTE ARTIKELS IN JOUW INBOX?
SCHRIJF JE IN OP ONZE NIEUWSBRIEF.
JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.