Ik zit in het kantoor van Kunstenfestivaldesarts samen met Eric Cyuzuzo, die voor het festival werkt als nightlifeprogrammator. Na een carrière in de bedrijfs en modewereld, werkte Eric als publiekswerker en programmator bij onder andere Beursschouwburg en Black History Month. ‘Gesprekken organiseren en nightlife: these are the things I love doing most’, zegt hij enthousiast.
‘Horen jullie me nu goed?’
We spreken Sara Dziri via videocall vanuit Berlijn, waar ze in residentie is in HAU (Hebbel am Ufer) via het programma Un/Controlled Gestures van het GoetheInstitut. Technofans kennen haar als residentdj in de Brusselse Fuse én als organisator van de Not Your Technofeesten, die zich richten op mensen van kleur, queers en vrouwen. Ze kwam in de podiumkunsten terecht via samenwerkingen met onder anderen Enkidu Khaled en Sidi Larbi Cherkaoui.
Sara Dziri: ‘Volgende week presenteer ik mijn work in progress.’
Eric Cyuzuzo: ‘Echt? Voor de theaterzaal?’
Sara: ‘Ik werk samen met danseres Synda Jebali uit Tunesië. Het is een ontmoeting tussen mij en de danseres én tussen de Tunesische en de Belgische ravescene. Black Hole gaat over die specifieke state of consciousness die je weleens bereikt tijdens het uitgaan en het escapisme dat daarmee gepaard gaat. Ik vond het dus een interessant toeval dat dit interview past binnen een nummer over hedonisme, want daar gaat onze voorstelling eigenlijk ook over.
Performativiteit in het nachtleven
Hoe komen nightlife en de podiumkunsten samen voor jullie?
Eric: Door ze actief samen te brengen. Ik denk bijvoorbeeld aan wat Decoratelier doet met ‘spending the night with …’, waarbij ze niet alleen dj’s programmeren maar bijvoor beeld ook performances. Ik denk ook aan Darling, een queer collectief dat sinds 2019 bestaat. Zij werken met performances die op verschillende plekken opduiken, verspreid over een hele clubnacht.
We werken bij Kunstenfestivaldesarts vaak met performers die ook als dj actief zijn. Die probeer ik dan in het nightlife programma te brengen. Voorts probeer ik zoveel mogelijk intentional te programmeren. In onze podiumprogrammatie zaten vorig jaar bijvoorbeeld veel mensen van Noord-Afrikaanse origine, maar in het nightlifeluik nog niet. In Brussel zien we sowieso niet zo vaak dj’s van Noord-Afrikaanse afkomst geprogrammeerd op gesubsidieerde feesten. Ik zeg altijd: gemeenschappen organiseren hun eigen feesten. Zij hebben de instellingen daarvoor niet nodig. Maar ons festival moet een weerspiegeling zijn van Brussel, dus daar horen ook mensen van Noord-Afrikaanse afkomst bij. Daarom heb ik dj SAHЯA uitgenodigd, YoungMocro, Cheb Runner, MamaKil van Sehaq Queer Refugees Group, AMMAR 808, … Ze zijn allemaal Noord-Afrikaans, en een aantal van hen maken deel uit van de Brusselse gemeenschap, so I was like, let’s show all these different identities in één nacht. De muziek was een mix van verschillende stijlen en invloeden, en het was geweldig. Het publiek was ook echt een mixed crowd.
Sara: Ik probeer de ravecultuur te gebruiken als bron van inspiratie voor een performancestuk, niet vice versa. Mijn ambitie met dit stuk is om die ravecultuur, die underground technocultuur, in een performance zelf te brengen en zo te presenteren aan een publiek dat die ravecultuur niet per se kent. Ik denk dat er ook wel een interessante mix zal zijn van mensen die naar het stuk komen kijken omdat ze uit die ravewereld komen, maar het uitgangspunt is wel dat een aanzienlijk deel van het publiek daar niet bekend mee is.
Voelt een theaterpodium soms aan als een club, of een club soms ook als een podium? Ben je als clubganger of als dj ook een performer?
Eric: Ik moet hierbij denken aan de voorstelling Aphasia van Jelena Jureša. De sfeer was die van een club, het was ook laat op de avond, en het publiek begon echt te dansen. Een clubsetting kan echt triggeren. Ik vond het wel interessant dat je niet de hele tijd moest blijven zitten, met je blik op de performers gericht. Je kon opstaan, dansen en zo het let go-aspect van een club beleven in het theater.
En natuurlijk voelt de club soms ook als een podium. Toen ik voor het eerst de queer scene ontdekte, waren er veel gogodansers in clubs die een performance deden naast de dj. Dat zíjn dansers. Dat zíjn performers, ook al doen ze geen residentie in een kunstinstituut. They get the people going, ze interageren met de crowd. Ik hou van dat performatieve aspect van het nachtleven.
En ja, ook het publiek performt. Zeker tijdens feesten van de zwarte diaspora merk ik dat mensen soms een cirkel vormen. Wie binnenin danst wordt een performer: je wil je moves tonen en mensen moedigen je aan. Het is een moment waarop iemand uit het publiek ruimte inneemt en performt voor een enthousiaste, aanmoedigende groep mensen.
Ik was dit weekend bij een talk waaraan dj Cheetah deelnam. Ze vertelde dat ze binnenkomt als Marina – dat is haar echte naam. Marina is een beetje verlegen. Achter de draaitafel wordt ze Cheetah. Dan is ze niet verlegen, ze interageert met het publiek. Je bent artiest als dj, je werkt met muziek, met dans en beweging, met hoe je in dialoog gaat met de crowd.
Er is dus zeker een performatief aspect aan dj’en in het nachtleven. Dat geldt ook voor het publiek, dat zegt: I’m gonna leave all my problems behind me tonight, and I’m someone else when I step into the club. Je bevrijdt een deel van jezelf, ook door hoe je danst, en tegelijkertijd spéél je iemand die geen problemen heeft. In een club dans je anders dan thuis in je woon kamer. Er zijn veel performatieve aspecten aan nightlife: inhabiting another body, hoe beweeg je je lichaam wanneer je danst? De Eric die jij overdag ontmoet en de Eric die je in een club ontmoet, zijn niet per se dezelfde mensen.
“Er zijn veel performatieve aspecten aan nightlife: inhabiting another body, hoe beweeg je je lichaam wanneer je danst? De Eric die jij overdag ontmoet en de Eric die je in een club ontmoet, zijn niet per se dezelfde mensen.” — Eric Cyuzuzo
Sara: Ik ben niet het soort dj die op de booth gaat staan dansen, maar er is wel een bepaalde performativiteit, zeker vandaag de dag. Vroeger stond de dj op een plek die je niet kon zien, helemaal achterin, en nu staat de dj in het midden van de zaal. Dus mensen kijken ook echt naar je. Hoe je je gedraagt heeft een impact op het publiek.
Eric: Tijdens een Boiler Room-set verzamelt iedereen zich ook rond de dj. De set wordt trouwens vaak gefilmd, en dat gebeurt elders ook meer en meer. Denk bijvoorbeeld aan Kiosk Radio (een online communityradio die livestreamt vanuit een parkkiosk in Brussel, red.). Sommige mensen kijken urenlang naar een dj. Zo’n set is dus zeker een soort performance.
© Paulien Verheyen
Een utopische safer space
Ik las in een BRUZZ-interview met jou dat verbinding voor jou cruciaal is bij het dj’en en als nightlife-organisator, Sara. Hoe creëer je die verbinding?
Sara: Ik denk als dj door gewoon contact te zoeken met het publiek. De beste feesten zijn eigenlijk de plekken waar je je het meest thuis voelt en waar je je ding kunt doen. Dus gaat het er voor mij over om vrijheid en comfort te creëren waarbij mensen het gevoel hebben: hey, ik ben hier welkom, ik hoor hier thuis. Als je een connectie met mensen kunt maken, creëert dat gewoon een goede energie.
Als organisator van Not Your Techno vind ik het belangrijk dat we een plek creëren waar iedereen welkom is, waar iedereen zichzelf kan zijn, waar gender expressie, oriëntatie, afkomst er niet toe doen. Wat daarbij ook helpt is representatie. Het feit dat de organisatie zelf niet uit witte mannen bestaat, helpt enorm. (lacht) Ook in de programmatie en in de communicatie hou ik daar rekening mee. Wij zeggen: hey, hier moet je elkaar respecteren, als er iets mis is kun je naar ons komen. Het is niet oké om lastiggevallen te worden, dat is niet iets wat je moet aanvaarden of waar we niet op gaan reageren. We briefen de security, we briefen het team. Zo proberen we een context te scheppen waarin mensen zich op hun gemak voelen. En dat zorgt voor verbinding.
Dat is natuurlijk een beetje utopisch qua insteek, want we leven in een samenleving waarin we gewoonweg nog niet gelijk zijn. En als tijdens zulke avonden dan tijdelijk een imaginaire wereld kan worden gecreëerd waarin we het gevoel krijgen dat het toch kan, dan denk ik dat we als organisator in ons opzet zijn geslaagd. Maar ik claim natuurlijk helemaal niet dat ik in staat ben om een safe space te creëren. Dat bestaat volgens mij niet.
Roland Barthes heeft in de jaren 1970 een tekst geschreven over Le Palace, een voormalig theater in Parijs dat tot een club was omgevormd. Barthes, de witte, mannelijke intellectueel, schrijft over zijn clubervaring:
‘The club is well proportioned. This means you are not afraid here (…): too small, a theatre is stifling; too big, chilling. Here you can circulate – up, down, changing places according to your whim – a freedom always frustrated in other theatres, where everyone is assigned a seat, the one corresponding to his money. Yet freedom is not enough to make a good space.’1
Eigenlijk zoekt hij bijna letterlijk een safe space waarin hij het overzicht kan behouden, waar hij van bovenaf kan observeren waar iedereen is, wat iedereen doet. Hij wil controle, en zich veilig voelen. Ik vond het frappant dat uitgerekend Barthes zich veilig wil voelen in een club. Hoe zien jullie dat?
(Eric en Sara schudden simultaan hun hoofd.)
Eric: Nee…
Sara: Pfff… Ik zie een club zeker niet als een safe space, helaas. (lacht) That is not what it is. Ik zie het als een tijdelijke ontsnapping uit de dagelijkse realiteit. Ik denk dat mensen daar nood aan hebben. En dat kan een ontsnapping zijn uit de ongelijkheden die je ervaart als vrouw, als queer persoon, als persoon van kleur… Maar ook voor een witte man die vastzit in het kapitalistische systeem kan een rave een moment van ontsnapping bieden. En in dat moment kunnen we verbinding vinden, en warmte, en samenhorigheid, die weliswaar tijdelijk is en voor een groot deel imaginair. Wanneer mensen in die imaginaire wereld zitten, denk ik dat dat sowieso met respect samengaat, wat ervoor zorgt dat het veiliger is. Dat zijn heel tijdelijke momenten. Die kunnen gelinkt worden aan het idee van een safer space, maar het zijn wel twee heel aparte dingen.
“We leven in een samenleving waarin we nog niet gelijk zijn. Maar als tijdens zulke avonden dan tijdelijk een imaginaire wereld kan worden gecreëerd waarin we het gevoel krijgen dat het toch kan, dan denk ik dat we in ons opzet zijn geslaagd.” — Sara Dziri
Eric: Natuurlijk wil ik dat de feesten die wij organiseren bij Kunstenfestivaldesarts safe zijn. Maar dat is gewoonweg niet mogelijk, want die zijn gratis en toegankelijk voor iedereen… We proberen vanuit de organisaties een paar regels te hanteren, maar mensen komen om te ontspannen en te dansen. Ze komen met hun levenservaringen. Maar mensen die bijvoorbeeld man zijn, die wit zijn, die rijk zijn, die komen met hun privileges en dat betekent ook: entitlement. Die mensen hebben het gevoel dat ze meer recht hebben op de ruimte.
Dus er zijn mensen die zo (maakt brede armbewegingen) gaan dansen, en die het lichaam van andere mensen durven aan te raken of ertegen duwen. Je probeert alles zo safe mogelijk te maken, maar een feest gaat sowieso nooit een safe space zijn.
Ik ga natuurlijk zelf ook naar feesten die een bepaalde demografie vertegenwoordigen, bijvoorbeeld met veel zwarte queer mensen. Veel van die mensen zijn niet rijk, veel van die mensen zijn niet gender conforming, dus ze komen samen met een gezonde basis van gemeenschap. Maar zelfs binnen een gemeenschap komen machtsonevenwichten voor. En het is simpelweg niet altijd mogelijk om alles te controleren. Je kunt ervoor zorgen dat je een goed systeem installeert voor als er iets gebeurt.
Maar ik vind het ook jammer dat het principe van safe spaces oorspronkelijk door zwarte feministen werd gebruikt, en dat nu veel instellingen en geprivilegieerde mensen het in hun subsidiedossiers opnemen zonder écht na te denken over hoe ze dat gaan aanpakken op de werkplaats, tijdens een event, in de verloning, … Concepten zoals safe space, herverdeling van macht en middelen: al die dingen lees je wel in dossiers, maar ze worden niet altijd gerespecteerd en uitgevoerd.
‘La nuit tout est permis’: een statement over het nachtleven van Bouchra Lamsyeh
La nuit tout est permis, luidt een Frans spreekwoord. Het impliceert tegelijkertijd een gevoel van vrijheid en een transgressie. Als alles kan, zijn er immers geen regels?
Sinds een paar jaar vier ik het nachtleven. Eerst nam ik eraan deel, vervolgens werd ik dj en programmeerde ik mee feesten binnen een performatieve context. Na een tijd kreeg het gevoel van vrijheid dat de nacht met zich meebrengt een bittere nasmaak. Ik schep nog altijd evenveel plezier in het uitnodigen van artiesten, ik geniet er nog altijd van om hen aan het werk te zien en om die ervaring te delen met anderen, om verwelkomende ruimtes te concipiëren waarin iedereen dat gevoel van vrijheid kan delen. Universele vrijheid is echter een zoveelste utopie – vooral ’s nachts. Dat is eveneens het geval voor de relatieve subjectiviteit van vrijheid: als jij je vrij en veilig voelt, geldt dat dan ook voor mij?
Het geweld dat we overdag ondergaan, verdwijnt ’s nachts niet. Onze maatschappij is gewelddadig bij daglicht én in het donker. Daarom is het cruciaal dat we kaders creëren waarin mensen samen kunnen zijn. Dat vertaalt zich bijvoorbeeld in een groeiende focus van organisaties op het welzijn van het publiek, en nog specifieker in het organiseren van initiatieven die veilig gedrag faciliteren. Die kaders hebben uiteraard hun beperkingen, ondanks de goede bedoelingen van de organisatoren. Dezelfde misbruikers die zich het recht toe-eigenen om onze publieke en private ruimtes overdag onveilig te maken, reproduceren ’s nachts hetzelfde soort misbruik. Het houdt nooit op. Ook niet voorbij de deuren van de club.
Geschreven en ongeschreven regels
In een interview over nightlife2 met als titel ‘The club is about feeling freedom’ formuleert dj en producer Honey Dijon tien regels voor clubbing, zoals ‘Bring respect, bring the blackness, bring the humour, bring the queer, …’ Hoe staan jullie daar tegenover? Hoe installeren jullie regels?
Sara: Dat is exact wat ik bedoel. Het feest is een plek van tijdelijke, imaginaire vrijheid. Maar heeft op zich helemaal niets te maken met veiligheid. Die regels zijn belangrijk, maar dat is niet de essentie.
Eric: Regels zijn er om te tonen waarin we geloven, wat onze waarden zijn. Moest ik al die waarden in één regel moeten gieten: respecteer dat jouw vrijheid begint en eindigt waar de vrijheid van anderen begint en eindigt. Want vrijheid is iets collectiefs. Je bent niet vrij als niet iedereen werkelijk vrij is of als je de vrijheid van anderen belemmert. Ik probeer dat als principe voorop te stellen bij alles wat ik doe. En aangezien sommige mensen, zoals zwarte queer of trans mensen of zwarte vrouwen nooit echt vrij zijn in onze maatschappij, organiseer ik soms events waar alleen zij vrij zijn.
Don’t feel bad if you can’t sing along
Zijn dergelijke non-mixed spaces belangrijk voor jullie in nightlife?
Eric: Nightlife vormt een ontsnapping uit je dagelijkse leven, zoals Sara zei. Dus je wil daar niet dezelfde mensen tegenkomen die je overdag het leven zuur maken. Dan heb je soms feesten nodig waarvan je weet: ‘It’s just going to be us.’
Er zijn landen zoals de VS of Brazilië waar alle zwarte mensen in dezelfde wijken wonen, dus als je daar een feest organiseert, bereik je natuurlijk vooral die gemeenschappen. Hier is dat niet het geval. Bovendien maakt onderdrukking de toegang tot bepaalde plekken lastig. Wanneer ik activiteiten organiseer, doe ik dus veel aan outreach: hey, black queer people, come to this party. It’s also going to be for us. Ik wil avonden waarop mensen kunnen samenkomen uit Hasselt, Antwerpen, noem maar op. Een community gathering voordat we allemaal opnieuw alle windstreken uit gaan en thuis gaan feesten in open spaces en mixed spaces. Soms is zo’n non-mixed space een safer haven waarin je je gemeenschap kunt ontmoeten. Maar ik organiseer dat soort non-mixed feesten niet binnen mijn job voor een kunstinstituut, want er zou veel te veel backlash komen. We zouden minder subsidies krijgen en dan komen er binnen de organisatie jobs in gevaar.
Al zou ik dat natuurlijk wel willen. Kijk, er bestaan non-mixed gender gyms. Waarom? Omdat het is bewezen dat veel mannen niet op een respectvolle manier kunnen omgaan met flinta’s. En dat gebeurt ook vaak in clubs. Dus waarom zouden in het nachtlieven geen plekken mogen bestaan waar mensen zich veilig kunnen voelen?
“Als witte, hetero cisgender man van de hogere middenklasse kun je in principe naar zowat alle clubs ter wereld. Dus waarom zou je je druk maken als je niet op één bepaald feestje kunt blijven? Waarom zo boos dat we af en toe ons eigen kleine plekje claimen?”
— Eric Cyuzuzo
Ik moet daarbij denken aan Blond, het Gentse café dat een feestje organiseerde voor flinta’s (female, lesbian, intersex, trans en agender) en op bepaald moment alle cisgender mannen heeft buitengezet. Medeuitbater Kevin Goossens zei daarover in De Standaard: ‘We hadden de ruimte nodig. Er waren mensen van ons team lastiggevallen. (…) We wilden er voor hen kunnen zijn, en in de plaats daarvan moesten we onze energie steken in mannen die deze ruimte niet nodig hebben.’3 Het gaat hier om een bar, niet om een instituut, maar ze hebben ongelooflijk veel backlash gekregen. Hoe deal je daarmee?
Sara: Ik denk dat er tijd en ruimte moet zijn voor veilige feesten voor groepen of gemeenschappen die in onze maatschappij niet bovenaan op de machtspiramide staan.
Eric: Dat doet me denken aan een citaat uit het nummer ‘F.U.B.U.’ van Solange (zoekt op zijn telefoon naar de lyrics). Aha!
Don’t feel bad if you can’t sing along
Just be glad you got the whole wide world
In dat nummer zegt Solange vaak het n-woord, vandaar dat niet iedereen kan meezingen. Weet je, als witte, hetero cisgender man van de hogere middenklasse kun je in principe naar zowat alle clubs ter wereld. Dus waarom zou je je druk maken als je niet op één bepaald feestje kunt blijven, terwijl de rest van de stad toegankelijk is voor jou? Want een queer vrouw, een trans vrouw, een zwarte vrouw: zij kan niet op al die plekken komen, en als ze dat wel doet zal ze te maken krijgen met intimidatie. Dus waarom zijn mensen zo boos dat we af en toe ons eigen kleine plekje claimen? Daarom vind ik dat statement van de mensen van Blond goed. Ze verspillen geen energie aan mensen die op dat moment hun ruimte niet nodig hebben. Want bij zo’n voorval wordt er vaak gezegd: we moeten de mensen opvoeden, we moeten hen helpen om hun blinde vlekken te zien – blinde vlekken is trouwens zo’n abled term, want het gaat natuurlijk gewoon om bias. Bescherm gewoon de mensen die lastiggevallen worden en geef hen een veilige plek. Geef prioriteit aan de mensen die verdrukt worden.
Wil je in een clubsfeer komen? Bouchra, Eric en Sara tippen een aantal nummers om na het lezen van dit gesprek te beluisteren.
1Barthes, R. (1978). At Le Palace Tonight. Vogue-Hommes, mei 1978. Laatst geraadpleegd op 1 december 2022 op https://shapersofthe80s.com/clubbing/when-french-semioticians-come-stalking-le-palace-you-know- it%E2%80%99s-serious/ 2Flynn, P. (2022). The club is about feeling freedom. ES magazine. Laatst geraadpleegd op 1 december 2022 op https://www.standard.co.uk/esmagazine/honey-dijon-dj-beyonce-renaissance-producer-break-my-soul-clubbing-b1040023.html 3We klagen geweld aan en er komt meer geweld van’. De Standaard (8 oktober 2021). Laatst geraadpleegd op 1/12/2022 op https://www. standaard.be/cnt/dmf20211007_97041951
