© Katrijn Van Giel

First contact – Het nieuwstedelijk

Plotgedreven met ruimte voor verbeelding

Het nieuwstedelijk zoekt in zijn werk steeds opnieuw hybridevormen op, zoals een vereniging tussen theater en radio of theater op de snee met het documentaire of het activistische. Adriaan Van Aken is al een goed decennium bezig met zijn eigen multimediale vorm binnen Het nieuwstedelijk te ontwikkelen: striptheater. Waar hij in het verleden steeds samenwerkte met striptekenaar Paquet, slaat hij nu de handen in elkaar met de jonge Wide Vercnocke. In First Contact vertellen zij het relaas van een vader die nooit een wezenlijke band had met zijn dochter en wanhopig contact zoekt wanneer het helemaal mis loopt. Met een gestroomlijnde polyfonie van strip, tekst en muziek zet Van Aken een meeslepend verhaal neer dat ondanks haar expliciete plot toch veel complexiteit biedt.

De scène heeft een sobere opstelling, om alle aandacht naar de strip te leiden. Aan de ene kant van een projectiescherm verzorgt Joris Caluwaerts de muzikale score en aan de andere zijde staan Sara Vertongen en Stijn Meuris in voor het stemmenwerk. In de frame per frame geprojecteerde graphic novel zien we een man die nooit van plan was deel te nemen aan ‘het echte leven,’ tot dat leven zich plots aan hem opdringt. Wanneer hij een gezin sticht, voelt hij zich genoodzaakt om een baan te zoeken. Daar wordt hij dan zodanig in geabsorbeerd dat hij zijn gezin uit het oog verliest. Tot zijn dochter in de puberteit komt en begint te stelen. Aanvankelijk zijn die diefstallen onschuldig, maar beetje bij beetje belandt ze in een vicieuze cirkel van criminaliteit, geweld en moord.

Op het eerste gezicht lijkt de voorstelling vooral een spannend verhaal te bieden in een vormelijk spectaculaire uitwerking. In feite is First Contact een relatief stereotiep relatiedrama over hoe de (mentale) afwezigheid van de vader leidt tot de verbroken band met zijn dochter, en hoe dat gebrek aan een warm gezin ervoor zorgt dat zij ontspoort. Waar de focus vooral op de plot ligt, lijkt de vorm eerder ten dienste van het effect te staan. Beeld, tekst en muziek zijn nauwkeurig verweven tot een dynamische, gestroomlijnde vertelvorm. Caluwaerts’ composities sturen de emotie nadrukkelijk aan en de overgangen in de projecties zijn op cues in de muziek afgestemd zodat elk dramatisch accent op de gewenste tel valt. Het doel lijkt dan niet meer dan een knappe, flitsende voorstelling te maken zonder dat de makers daar verdere diepgang in zoeken.

En toch biedt First Contact meer dan oppervlakkig effectbejag. Onder de plot ontwaren we een veel dieper gegronde motor voor de tragiek, namelijk in de fundamentele overtuiging van de vader dat het leven ‘kut’ is. Dat wordt via de gebroken gezinssituatie automatisch aan de dochter doorgegeven. Haar misdaden en haar seksuele zelfdestructie zijn niets meer dan vergeefse uithalen tegen dat fundamentele gebrek. Door de kiem van haar ontsporing in de levenshouding van de vader te leggen, verschaft Van Aken het verhaal een noodlottigheid. Daarmee hangt hij een bijzonder troosteloos beeld op van de condition humaine. Het leven is gedoemd om teleur te stellen en daar valt op geen enkele manier aan te ontkomen.

Die inhoudelijke diepgang neemt niet weg dat het een erg expliciete, plotgedreven vertelling is.  Desondanks blijft de toeschouwer een zekere vrijheid behouden. Dat heeft in eerste instantie te maken met de variaties in de verhaalstructuur. De voorstelling kent sterke contrasten tussen passages die de plot aanstuwen en passages die veeleer de karakterschets dienen. Een scène waarin de makers minutenlang op een onooglijke situatie inzoomen om de levenshouding van de vader te illustreren, staat bijvoorbeeld pal tussen zijn scheiding en een hoofdstuk waarin de relatie met zijn dochter wordt gedramatiseerd. Liever dan een helder overzicht te bieden, bestaat First Contact uit een snelle aaneenschakeling van korte fragmenten en diep ingezoomde detailschetsen. Uiteenlopende passages die elk een ander facet van de tragiek ontbloten, worden haaks op elkaar geplaatst. Tussen die scènes blijft er nog veel onuitgesproken.

“Waar plot en personage doorgaans met meer ironie worden benaderd of waar vorm en inhoud veeleer worden ingezet om een (abstract) concept te onderzoeken, kiest Het nieuwstedelijk nadrukkelijk voor een zuiver verhalende traditie.”

Ook in de manier waarop tekst, beeld en muziek op elkaar inwerken, ontstaat er ruimte voor verbeelding. Hoewel de drie media secuur op elkaar zijn afgestemd, werken ze nooit één-op-één. Elke artistieke taal voegt net een eigen (zintuiglijke) betekenislaag toe. Doordat ze alle drie als volwaardige ‘vertellers’ naar voren komen, wisselen ook de verhoudingen tussen welk medium leidt en welk volgt. Zo kan Caluwaerts het verhaal abrupt een nieuwe wending geven door met baldadige beats de vertelling binnen te vallen en op een gegeven moment treden Vertongen en Meuris naar voren om nog eens puur theater te spelen. De afwezigheid van één medium en de gelijktijdige werking van uiteenlopende stemmen, maken dat er een zekere ruimte tussen die drie stemmen ontstaat. Het is aan de toeschouwer om de hiaten in de zintuiglijke ervaring in te vullen en de drie media tot één plaatje te verenigen.

First Contact heeft een betrachting die heel eigen is aan het theater van Het nieuwstedelijk en die je eigenlijk niet meer zo veel ziet op Vlaamse podia. Waar plot en personage doorgaans met meer ironie worden benaderd of waar vorm en inhoud veeleer worden ingezet om een (abstract) concept te onderzoeken, kiest Het nieuwstedelijk nadrukkelijk voor een zuiver verhalende traditie. In dit landschap wordt het verfrissend om nog eens een psychologische thriller met zo’n verhaaltechnisch meesterschap te zien. Via een spannende plot biedt de voorstelling een grimmige reflectie op de condition humaine. Daarbij weet Van Aken zijn hyper-gepolijste, expliciete vertelling suggestiviteit te verschaffen dankzij een intrigerende polyfonie en een minder transparante verhaalopbouw. Net doordat de voorstelling complexer en meer gelaagd is dan de plot zelf doet vermoeden, lukt het om de toeschouwer volledig mee te sleuren in dat verhaal.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

Maarten Luyten