William Kentridge

John Hodgkiss

Leestijd 4 — 7 minuten

William Kentridge: Refuse the Hour

Wie tijdens de jongste editie van het Holland Festival Refuse the Hour bezocht van de gereputeerde kunstenaar William Kentridge, en geheel in lijn met die reputatie een politiek geëngageerde voorstelling verwachtte, kwam waarschijnlijk enigszins verward naar buiten. Hoezo, politiek?

Refuse the Hour heeft het genrelabel ‘kameropera’: eigenlijk een wat beperkte term voor dit vele lagen tellende multimediaproject. De Zuid-Afrikaanse animatiefilmer, beeldend kunstenaar, theaterregisseur en begenadigd verteller Kentridge zet al zijn metiers in, en wordt daarbij geflankeerd door een zeskoppig muziekensemble, vier zangers en een danseres. Dan is er nog een groot achterdoek waarop een bonte mengeling van animaties en korte montagefilms vertoond wordt. De voorstelling laat zich dan ook het beste omschrijven als een rijkelijk geïllustreerde en georkestreerde lecture-performance. Een enorm pallet aan anekdotes, filosofische overpeinzingen, choreografieën, liederen en (kunst)historische verwijzingen passeert de revue. Wel refereren al deze uiteenlopende materialen aan een en hetzelfde onderwerp: de relatie tussen mens en tijd.

Op het voortoneel staan merkwaardige machines opgesteld: statieven met daarop draaiende fietswielen en ouderwetse megafoons: ze houden het midden tussen meetapparatuur, camera’s en spreekbuizen. Boven het decor hangt een automatisch muziekinstrument, dat in onberispelijk ritmisch staccato zijn eerste noten afspeelt. Tegenover deze mechanische,  gecontroleerde en emotieloze apparaten zijn er de musici en de zangers, die als een organisch geheel het nodige tegenwicht bieden met beweeglijke, haast carnavaleske lichtvoetigheid. Wil Kentridge een uitspraak doen over orde versus chaos, over strenge tijdbepaling versus losbandig tijdverdrijf? Te midden van dit panopticum vol machines en mensen zit William Kentridge zelf aan een klein schrijftafeltje – als ware hij omringd door zijn eigen ideeën – en spreekt hij het publiek rechtstreeks toe.

Een van Kentridges anekdotes gaat over een reeks opstanden in Afrika, waarbij strijdkreten klonken als ‘Geef ons onze zon terug!’ Het was het tijdperk waarin het continent aan de nieuwste Europese chronometers onderworpen werd, en de aan zonnestand ontleende tijdmetingen overbodig werden geacht. Alle klokken dienden gelijk te lopen – zo luidde het koloniale decreet – van Greenwich tot Kaap de Goede Hoop. Want wie de tijd ordent, ordent de wereld. Tijdmeting, doorgaans geacht als verworvenheid van ‘de beschaving’, blijkt in Kentridges optiek juist een instrument van onderdrukking.

Politieker dan dit wordt de voorstelling niet. Althans, niet qua standpunten over bestuurlijke of maatschappelijke ideologieën. Wellicht is Kentridges oeuvre ook helemaal niet zo expliciet politiek als vaak beweerd wordt. Al dient het (post)apartheidstijdperk vaak als context voor zijn werk, toch ligt het perspectief nooit zozeer bij de brandhaarden of de hoofdrolspelers. Het zijn eerder de smeulende resten, de bijverschijnselen die Kentridge boeien. Zijn belangstelling voor de Zuid-Afrikaanse ‘Truth and Reconciliation Commission’ (waarover hij ooit een Ubu Roi-achtige voorstelling maakte) richt zich ook niet alleen op de waarheid over het apartheidsregime, maar vooral op de manier waarop deze waarheid nadien vastgelegd, benoemd en geconstrueerd is geworden. Kentridge is niet geïnteresseerd in stellingname binnen een politieke discussie – althans niet binnen zijn kunst – maar eerder in de achterliggende mechanismen die de mens hanteert om zijn grip op de werkelijkheid niet te verliezen.

Ook tijdmeting is volgens Kentridge zo’n machtsmechanisme. Hij verlaat de politieke anekdote en werkt het idee van tijd en macht verder uit op andere terreinen. Zo komt de wetenschap aan bod, en met name de relativiteitstheorie. Net toen de chronometers geperfectioneerd waren en overal op aarde synchroon hadden moeten lopen, bleek dat de klokken langs de evenaar ietsje sneller liepen dan op de noord- of zuidpool. Einsteins theorieën verklaarden waarom. Leek eerst niemand aan de koloniale tijdbeheersing te kunnen ontsnappen, bleek nu dat de tijd zélf ontsnapte.

Een ander terrein waarbinnen Kentridge zijn tijdsobsessie loslaat, is dat van de condition humaine zelf. Hij vertelt de Griekse mythe waarin grootvader Acrisios zijn kleinzoon Perseus de dood in stuurt, omdat volgens de voorspellingen die kleinzoon later zijn moordenaar zou worden. Maar Perseus overleeft, en grootvader vlucht. In vermomming bezoekt Acrisios een atletiekwedstrijd, onwetend dat Perseus eraan deelneemt. De kleinzoon werpt een discus en raakt zijn grootvader fataal. Kentridge deelt mee dat, toen hij de mythe als kind hoorde, hij het verhaal ontoelaatbaar vond. Waarom zat Acrisios niet één plaats meer naar rechts of naar links op de tribune? Hoe kon het dat de aangekondigde dood toesloeg, ook al waren er nog zoveel kanselementen in het spel? Misschien leidde de vlucht van het noodlot er juist naartoe? Had Acrisios maar de laatste pagina van zijn eigen verhaal gelezen, dan had dit alles voorkomen kunnen worden, dacht de jonge Kentridge.

De vlucht van het noodlot is een poging om de ons beschoren levensduur te omzeilen. Beheersing van tijd is dus niet alleen een vorm van machtswellust, maar ook van doodsangst. Kentridge: ‘De mens is een pratende klok: bij alles wat we doen, proberen we de tijd te vertragen.’

Nog een ander terrein dat Kentridge aanraakt, is dat van zijn eigen kunstenaarschap. Volgens hem bestaat kunst uit het creëren van samenhang tussen afzonderlijke fragmenten. Wat hem betreft ontstaat die samenhang het liefst zoveel mogelijk per toeval, zonder een al te dichtgetimmerd concept vooraf. Tegenstellingen worden verenigd en organisch naar elkaar toe gedacht, waardoor er iets nieuws ontstaat.

Ook hier ziet hij tijd als een factor van betekenis. Nu niet als afbakening, maar als fluïde overgang. Zoals in zijn vroegere animatiefilms de tijd samenhang creëerde tussen verschillende frames, lijkt hij het publiek tijdens het verloop van Refuse the Hour uit te dagen om zelf nieuwe verbanden te smeden tussen de vele anekdotes, choreografieën en muziekfragmenten.

Of Refuse the Hour die ambitie waarmaakt, is maar de vraag. Hoewel de voorstelling geen sturende lineaire structuur heeft, is en blijft zij een strak uitgewerkt betoog waarin veel ideeën nadrukkelijk uitgelegd zijn. Dat de dans en de muziek vaak illustrerend optreden, draagt ook bij tot een zekere eenduidigheid. Het publiek hoeft maar te zitten, te luisteren en te kijken naar de prachtige complexe mentale constructies van William Kentridge. Ruimte voor nieuwe associaties is er amper. Jammer. Desalniettemin blijft Refuse the Hour een wonderlijke, barokke voorstelling met een prettig onvoorspelbare structuur, die bovendien een uniek inzicht verschaft in Kentridges makerschap.

verschenen in Etcetera 130 (september 2012)

Refuse the Hour was in juni in Frascati te zien in het kader van het Holland Festival.

www.hollandfestival.nl

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#131

15.12.2012

14.03.2013

Tobias Kokkelmans

Tobias Kokkelmans (1980) is dramaturg bij het RO Theater. Hij studeerde theaterwetenschap en muziekwetenschap in Amsterdam. Hij werkte met het dansgezelschap Emio Greco|PC en bij het Festival van Vlaanderen Brussel/Gent. Hij schrijft regelmatig voor Theatermaker en geeft les op de Amsterdamse Theaterschool.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!