Op een podium vol hoopjes zwarte aarde introduceert Under Your Spell vier licht potsierlijke personages. Kaat (Arnaert) is een soort hyperkinetische rambo met een glitterhoofdband en een roze rugzak, wild om zich heen hakkend met haar zwaard. Bibi (Van Lieshout) is een schrikkerige bergbeklimmer met een stoere houding en een dikke blonde vlecht van meer dan een meter lang. Nona (Zinzi Buhrs) loopt kromgebogen iets te zoeken met haar wichelroede. Alia (Rifai) is met haar plastic pijl en boog, flapper-girl haardracht en crop top de meest frivole van het stel. Ze trippelt over het podium en snuit opzichtig haar neus, wiebelend tussen ballerina en clown. Alle vier zijn ze gekleed in een eclectische mix van gewone kleren die er louter door de combinatie wat grotesk uitzien, met dank aan Giulia Cauti.

“Iemand iets gezien?” vraagt Alia, met haar gezicht naar het publiek gericht. Hoewel vrijwel meteen blijkt dat die vraag niet ondubbelzinnig aan mij was gericht, wil de vijfjarige in mij meteen een antwoord roepen. Het zal niet de laatste keer zijn dat Under Your Spell mij op zeer positieve wijze aan een kindervoorstelling doet denken. Ook het feit dat de personages voortdurend elkaars echte voornaam gebruiken (zodat het publiek zeker niet zou vergeten wie wie is en wie er aan het woord is) en de heerlijke slapstick van hun uitvergrootte bewegingen.

Het verhaal dat regisseur Audrey Apers bedacht is even eenvoudig als betekenisvol: Bibi, Nona, Kaat en Alia lopen cirkels in een woud waar ze niet uit geraken, waar ze telkens weer op zichzelf botsen. Ieder pad dat ze inslaan leidt onvermijdelijk weer tot dezelfde conclusie: “We zijn hier al eens geweest, het woud laat ons niet los.” Ze proberen de weg terug te vinden met vreemde rituelen, en gillen en schieten elkaar klungelig te hulp. Alia vergeet haar bril op te zetten en ziet takken voor slangen aan. Bibi heeft een crisismomentje. Als een volleerd goeroe spreekt Nona haar toe. “Ja, maar Bibi, het leven ís verdwalen, hé.” Hoe verder ze wandelen, hoe meer ze zich één worden met het woud. De wind wordt synoniem met hun adem, hun voeten worden in de aarde gezogen, takken verstrengelen zich rond hun ledematen.

“Een raadsel is geen mens. En we weten intussen dat de zogezegde raadselachtigheid van vrouwen een belangrijk gereedschap is om hen tot object te maken van structurele en interpersoonlijke agressie.”

Hoewel verdwalen in Google Maps-tijden een vorm van diep romantisch onroerend erfgoed lijkt te worden, heeft het een duistere kant. In het donker, in wat wel eens de kern van het ondoordringbare woud zou kunnen zijn, slechts bijgelicht door Bibi’s zaklamp, lopen de monologen van de personages door elkaar – over manieren waarop vrouwen zich aanpassen, kleiner maken, uitwissen om agressie te voorkomen. “Disneyficatie. Beoordeeld worden,” zegt Alia. “Mij mannelijk moeten gedragen om veilig te zijn. Smalltalk. Microplastics in mijn baarmoeder. Roterende messen en bijlen,” zegt Nona. Een trage beat dreunt nog meer onheil onder hun stemmen. “Goedkoop vlees. Bang naar huis wandelen.”

Op tekstueel niveau ben ik het er niet mee eens dat Apers al die zaken schijnbaar aan elkaar gelijk stelt; alsof verplichte smalltalk dezelfde zwaarte heeft in een (vrouwen)leven als het verhoogde risico op vermoord worden door een partner. Maar mijn kritische afstand verdwijnt wanneer Kaat tot drie keer toe met een oerkreet op het publiek afrent, zwaard in de aanslag. Al die keren vind ik dat heel heftig en eng. Ik lach. Dat is een automatische reactie van mijn lijf op heftig en eng. “Ik ben geen raadsel,” zegt ze, wanneer ze na de derde keer op haar knieën valt. Er loopt bloed uit haar neus. “Ik ben zo diep als een plas water en dat is echt fokking ondiep.”

“Under Your Spell is een grappige en een serieuze en een kwetsbare en een boze voorstelling. Al die elementen zouden op een postmoderne, relativerende manier naast elkaar kunnen bestaan, maar hier worden ze bij elkaar gehouden door oprechtheid.”

Een raadsel is geen mens. En we weten intussen dat de zogezegde raadselachtigheid van vrouwen een belangrijk gereedschap is om hen tot object te maken van structurele en interpersoonlijke agressie: wat vreemd is, niet-eigen, kan gezien worden als meer ding dan mens, en met dingen doen we wat we willen. Zo herinner ik me, terwijl Kaat daar op haar knieën zit met die bloedneus en haar schreeuw nog in mijn oren, een scène uit mijn eigen leven. Een man die zich ’s nachts, terwijl ik sliep, of half sliep, in mij rolde, me om zich heen trok alsof ik een verloren gelegde pyjamabroek was die hem moest warm houden. Een vrouw is een niet-man, een natuurwezen van een schoonheid die zich laat toe-eigenen, zoals de bergen, de diepzee, een woud – ik voelde mij een ademend ding. Hij zei nog net niet “under your spell” wanneer de pyjamabroek probeerde hem buiten te duwen. Het is geen uitzonderlijk verhaal, het is allemaal al gezegd – misschien nog het best door Ana Mendieta, die er in haar Earth-body reeks geen woorden voor nodig had.

© Maryan Said

© Maryan Said

© Maryan Said

Apers lijkt ons duidelijk te willen maken dat er in die eenheid tussen vrouw en natuur ook een kracht zit, maar overtuigt daarin niet helemaal. Zo vertelt Alia het verhaal van een man die in een bos bij Scherpenheuvel een Mariabeeldje vond – het was uit een grote eik op de grond gevallen – waarop hij het mee naar huis wilde nemen. Op die manier zou Maria zijn zieke vrouw kunnen genezen. Toen de man het beeldje echter opraapte bleef hij aan de grond genageld staan, naast de eik. “Jaaaaaren. En dat was Maria haar manier om te zeggen dat ze op de grond wilde blijven liggen,” aldus Alia. Een beetje te girlboss, vind ik, een beetje makkelijk. Naarmate de voorstelling vordert, verdwijnt de natuur bovendien zowel visueel als tekstueel ook steeds meer naar de achtergrond.

“Ik bewonder Apers dat ze dit complexe verhaal niet omsmeedt tot een meeslepend heldinnenepos vol stoere heksen.”

Mooi aan Under Your Spell is de switch tussen de verschillende registers. Humor en ernst volgen elkaar moeiteloos op (echt samengaan doen ze dan weer niet). Met al haar zwaardgezwaai heeft Kaat Nona’s ogen uitgestoken. Terwijl Kaat schuldbewust de stuiterende oogbollen van de grond raapt zit Nona als een soort Tiresias op haar knieën met een doek over haar hoofd de toekomst van iemand uit het publiek te voorspellen. De conclusie van die voorspelling? Dat het leven er niet beter op zal worden. Een vervelende boodschap natuurlijk, maar door de uitvergroting en de interactie met het publiek, countert Apers wel moeiteloos de zwaarte van haar thematiek.

Under Your Spell is een grappige en een serieuze en een kwetsbare en een boze voorstelling. Al die elementen zouden op een postmoderne, relativerende manier naast elkaar kunnen bestaan, maar hier worden ze bij elkaar gehouden door oprechtheid en vormen ze een respectvolle en integere poging de vraag te beantwoorden hoe een vrouw kan bestaan in deze wereld. Ik bewonder Apers dat ze dit complexe verhaal niet omsmeedt tot een meeslepend heldinnenepos vol stoere heksen. Het leven als vrouw is géén voortdurend drama en dat doet niets af aan hoe moeilijk het is vrouw te zijn. De kinderlijk oncynische humor zorgt dat er niks te hard aan ribben blijft kleven. En ook dat is een verademing. Want hoewel veel van mijn favoriete kunstenaars vooral de duistere kanten van vrouw-zijn belichten, is het niet zo dat er alleen zwaar en gewichtig over een vrouwenleven mag worden gepraat. Under Your Spell mikt niet op makkelijke winst via gut feelings en emotie, maar danst op het koordje tussen kolder en kwel, humor en hel dat ons bestaan is.

De speellijst van de voorstelling vind je hier.