© Danny Willems

Vincent Focquet

Leestijd 4 — 7 minuten

TRACES  – Ultima Vez / Wim Vandekeybus

Achterhaald conflict tussen natuur en cultuur

In de nieuwe voorstelling van Ultima Vez / Wim Vandekeybus trekt hypnotische muziek een groep dansers mee in ritualistische groepsdansen en lopen er beren over de scène. De doorgewinterde choreograaf maakte TRACES op uitnodiging van Europalia, waarvoor Roemenië dit keer gastland is. Vandekeybus kiest daarbij in te zoomen op de Roemeense oerbossen. Deze ruimte is een cruciale zone in de hedendaagse (eco)politiek, maar de theatrale blik van Vandekeybus op Roemenië blijkt gestoeld op een aantal wankele concepten en aannames.

Wim Vandekeybus situeert zijn TRACES in een welomlijnde setting. De dansers en muzikanten bevinden zich in Roemenië op een autoweg die de oerbossen van de Karpaten kruist. De lijnen van de weg werden in kalk op het linoleum aangebracht, de prints van bomen op doeken aan de achterwand suggereren de rand van het woud. In deze grenszone worden tien dansers voortgestuwd door de bezwerende klanken van muzikanten Trixie Withley, Shahzad Ismaily, Marc Ribot, Ben Perowsky en Daniel Mintseris. Samen verbeelden ze een situatie waarin ‘ongetemde’ natuur en ‘beschaafde’ cultuur elkaar ontmoeten. Drie dansers in een berenpak symboliseren een oorspronkelijke wildheid die uit de bossen de bewoonde wereld binnendringt. Hun interactie met de dansers varieert van vijandelijk tot zorgend. Een aantal scènes beelden Roma af als gelijkaardige grensgangers terwijl ze rondtrekken, slapen of een huis bouwen. Het theater als kruispunt, maar welke snijlijnen kunnen we nu precies ontwarren?

Door de precieze situering van TRACES wordt het verbeeldingspotentieel van de black box tot een eenduidige betekenis herleid. Dat heeft een enorme impact op de manier waarop het bewegingsmateriaal wordt ervaren. De overdaad aan theatrale elementen stelt al te starre grenzen aan wat het dansende lichaam vermag, terwijl die lichamen toch Vandekeybus’ core business zijn. Het associatieve potentieel van zijn danstaal moet hier echter het onderspit delven tegen onder andere een imposant decor, drie beren en een al te duidelijke thematische insteek. De context en de inhoud is overduidelijk, maar wat voor plaats laat dat aan de beweging? In een aantal gevallen lijkt de dans de inhoudelijke grondlagen van TRACES louter te willen communiceren, en werkt dan als teken, metafoor of illustratie. Op weer andere momenten doet de dans niet meer dan de voortgang van het theatrale opzet vertragen of pauzeren.

Enkele zeldzame momenten tonen aan welke kracht onbenut gelaten wordt. In een van de sterkste scènes van de voorstelling neemt de dans het rigide tekensysteem over wanneer de dansers met opgestoken, witgekalkte armen verwikkeld raken in een steekspel dat aan een hertengevecht doet denken. TRACES werkt het best op dergelijke momenten wanneer de dansers – waarvan een heel aantal een impressionant debuut maken bij Ultima Vez – niet gebukt gaan onder een massief en weinig prikkelend conceptueel raamwerk. De bewegingen verwijzen dan niet krampachtig naar iets externs, maar de betekenis ontstaat in de beweging zelf.

Nochtans laat Vandekeybus in TRACES opnieuw het woordeloze primeren, in tegenstelling tot recente voorstellingen als Bêt Noir (2006) en Traptown (2018) die eerder gebaseerd waren op een verhalend en tekstueel narratief. Hier geen speeltekst, video of een vooraf bestaan narratief. Dat betekent echter niet dat de TRACES van narratief verstoken is. Integendeel, je zou zelfs kunnen stellen dat de onderliggende structuur van de voorstelling een grand narrative is. Tot in zijn  kleinste aspecten belichaamt de voorstelling het eeuwenoud filosofisch dualisme tussen natuur en cultuur. Deze twee polen, steeds met elkaar in conflict weergegeven, krijgen weinig inspirerend vorm als ‘de beer en de mens’ of ‘het bos en de weg’. Bij Vandekeybus krijgt deze tegenstelling als vanzelf een soort freudiaanse lading mee, natuur wordt dan vervangen door het ‘wilde’ onderbewustzijn, het ‘getemde’ bewustzijn staat voor cultuur. Waar de beer de onbevangen natuur vertegenwoordigt, doet zijn schattigere tegenhanger dat voor de verloren kinderlijkheid. De teddybeer moet doorheen TRACES dan ook verschillende keren sterven. Volwassenheid en beschaving lijken maar een laagje over de ‘echtere’ natuur en kinderlijkheid.

Deze tweedeling is enkel om zijn onjuistheid al redelijk problematisch. Door het dualisme te extrapoleren naar een geografische context toont TRACES echter nog een tweede donkere zijde van dit denkbeeld.  Dan komen we weer bij het opzet van producent Europalia. In zijn missie beweert het kunstenfestival uitwisseling te willen bewerkstelligen wars van eurocentrisme. Eerder dan een uitwisseling voelt TRACES echter aan als een nogal normatieve fantasie over Roemenië vanuit het ‘centrale’ België. Niet alleen de Roemeense oerbossen worden in die blik voorgesteld als oorspronkelijk, natuurlijk of wild, maar ook de Roma krijgen die stempel mee. Zo herhaalt TRACES kritiekloos de tweedelingen, archetypen en clichés die West-Europa al eeuwen over zijn omgeving spint.

Op het einde gebeurt het onvermijdelijke, de twee polen van het twijfelachtige dualisme raken finaal met elkaar in tweestrijd. Uit de groep staan twee leiders op, waarvan de mannelijke leider overduidelijk het de industrialisering en het bewustzijn verbeeldt en de vrouw de onschuldige natuur representeert. Hun strijd eindigt zoals te voorzien was: de bomen van het oerbos worden – zoals dat vandaag ook effectief bij de Roemeense oerbossen het geval is – genadeloos gekapt. Een maar al te bekend riedeltje herhaalt zich: destructieve cultuur maakt een einde aan de oorspronkelijke natuur en trekt zo uiteindelijk ook zichzelf mee in de vernieling. Zo getuigen de levenloze lichamen die aan het einde op scène achterblijven. Zowel op scène als in het discours errond wordt de Roemeense context centraal gezet, maar de bossen en zijn inwoners krijgen nooit de kans om voor zichzelf te spreken. Dat zou wel eens een verklaring kunnen zijn voor hoe in TRACES de dominante blik rond zijn eigen inzichten cirkelt.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#158

15.09.2019

14.12.2019

Vincent Focquet

Vincent Focquet is theaterwetenschapper, maakt deel uit van de grote redactie van rekto:verso en recenseert voor Etcetera.  

recensie