© Adel Setta

Leestijd 4 — 7 minuten

The Heroes Journey of Anastácia – Carolina Maciel de França

Een reis langs contradictorische verhalen

Carolina Maciel de França experimenteert met het genre van de lecture performance in The Heroes Journey of Anastácia. In een zwierige speelstijl en gebruik makend van VR technologie creëert ze een veellagig portret van een tot slaaf gemaakte vrouw. Zo bevraagt ze de manieren waarop we ons tot koloniale geschiedenis kunnen verhouden.

Carolina Maciel de França duwt een kubus de scène op die het midden houdt tussen een altaar, een lessenaar en een keukenblok. De lambada neuriënd danst ze poetsend om haar keukenaltaar heen, trekt er de lades van open en laat water in een kan lopen. Met pretoogjes houdt ze het publiek in de gaten en wast haar handen, een klein ritueel dat zich tijdens de voorstelling nog een paar keer zal herhalen.

De maakster, die de voorstelling ook zelf speelt, laat de spanning oplopen. Telkens lijkt het alsof een verhaal op het puntje van haar tong klaar ligt, waarvan het begin echter steeds wordt uitgesteld. Haar zwijgen wint zo aan betekenis. Op een overheadprojector overtekent ze met een stift een landkaart van Brazilië, maar schrijft er resoluut ‘Pindorama’ onder, de naam die oorspronkelijke bewoners aan hetzelfde gebied gaven. Met woeste penvoering vat Carolina in zes woorden (o.a. ‘suiker’ en ‘goud’) de koloniale geschiedenis van het land samen, en veegt die letterlijk van haar keukenaltaar. Veel beknopter en treffender kun je zo’n groot maar ellendig verhaal en de woede erover niet samenvatten. Ondertussen verandert ze middels pruiken en hoedjes een aantal keer van gedaante, alsof ze de andere vrouwen oproept die ze had kunnen zijn of willen belichamen.

Zowel die verkleedpartij als het kopiëren van de landkaart wijzen vooruit naar het thema dat zich gedurende de voorstelling langzaam ontvouwt: De veel-lagigheid van overgeleverde geschiedenis, narratieven en de politieke belangen die eruit spreken. Het nagenoeg woordeloze begin dat uit fysiek spel en mimiek bestaat, doet ons verwachtingsvol de oren spitsen en is één van de spannendste vondsten in deze voorstelling, juist omdat ze verder vooral om het woord draait.

En net voor Maciel de França uiteindelijk aan haar verhaal lijkt te gaan beginnen, legt ze prompt de choquerende ets onder de overhead van een vrouw die letterlijk de mond is gesnoerd. Zwijgend en toch veelzeggend staart ze ons aan. Het blijkt om Anastácia te gaan, een tot slaaf gemaakte vrouw die door haar ‘bezitters’ een leren masker kreeg aangelegd  omdat ze haar ervan betichtten het suikerriet te eten dat ze geacht werd te oogsten. De ‘slaafvrije’ chocolaatjes die het publiek terloops worden aangeboden, krijgen een wrange bijsmaak als waren het kleine smeltende gedenksteentjes voor Anastácia. Haar portret blijkt te worden aanbeden in het Museu do Negro in Rio de Janeiro, omdat ze met haar indringende blik wonderen zou kunnen verrichten. 

Het complexe en multi-perspectivische beeld dat we van Anastácia krijgen doet haar alle eer aan zonder van haar een heldin te maken. 

In het verdere verloop van de voorstelling trekt de maakster ons doorheen de vele versies van het verhaal van deze figuur die zelf niet mocht spreken. Dat doet ze in ‘haar eigen museum’ voor Anastácia. Met een VR bril op draaft ze over het lege podium, terwijl wij op de achterwand zien wat zij door haar bril ziet: een virtuele ruimte die veel weg heeft van een vervallen gotische kapel. Aan de muren van die kapel hangt een wirwar van teksten en beelden die met pijlen naar elkaar verwijzen, als moest hier een moordzaak worden opgelost.  Door de virtuele ruimte zwalpend stelt Maciel de França al improviserend de verschillende verhalen die over Anastácia de ronde doen naast elkaar. In sommige van deze versies is Anastacia een verzetsfiguur, in andere een martelares. Het VR spektakel en de spontaneïteit bij het vertellen van Maciel de França houdt ons ‘bij de les’, want van een uit de hand gelopen spreekbeurt heeft de voorstelling soms ook iets weg. Er wordt gespeeld én geworsteld met de lecture performance. Hoewel in dat genre vormelijke elementen vaak niet meer dan decoratieve toevoegingen bij de inhoud lijken, is dat in The Heroes Journey of Anastácia wel anders: Hier wordt echt gespeeld met vormelijke elementen zoals de virtuele ruimte die wordt opgetuigd, felgekleurde kostuums en een scherp tegenlicht dat van de speelster soms alleen nog het silhouet laat zien. Die veelheid aan vormelijke voorstellen vormt weliswaar een obstakel voor de leesbaarheid van de voorstelling, maar ook in die strategie kan je een statement van de maakster lezen over de complexiteit van lezen en interpreteren.

Met het enthousiasme van een bronnen- en redactiecritica legt ze de contrasten bloot tussen verschillende verhalen die over Anastácia in een telenovela, gebedsprentjes en boeken de ronde doen, en speculeert over de motieven die de auteurs of hun sponsors -zoals het Braziliaanse olieconcern Petrobrás- zouden kunnen hebben gedreven. Via die operatie omzeilt ze de eigen verleiding om Anastácia tot haar heldin te kneden. Het complexe en multi-perspectivische beeld dat we zo van die vrouw krijgen doet haar alle eer aan zonder van haar een heldin te maken.

Zo stelt Maçiel de França aan de hand van haar casus de klassieke verteldramaturgie van Joseph Campbell waarnaar ze in de titel verwijst, ter discussie en pleit voor het ‘on-heroïsche vertellen’ zoals Ursula K. Le Guin dat omschrijft in The Carrier Bag Theory of Fiction. Wat de novelle voor Le Guin is, kan deze voorstelling betekenen voor performer, onderwerp en publiek:  geen verhaal dat de heldin op een voetstuk plaatst, maar een bundel van motieven en fragmenten die de vertelster in relatie met ons, elkaar en zichzelf brengt. Ook de rijk geschakeerde performance stijl van Maçiel de França, sluit daar bij aan: Ze improviseert en meandert tussen de verschillende motieven, weetjes en anekdotes in haar verhaal. Soms onderbreekt ze zichzelf om een andere stukje draad in het verhalenweb rond Anastácia op te pakken. Dat maakt het enerzijds soms moeilijk haar te volgen, maar anderzijds versterkt dat zoekende in het acteren ook het pleidooi voor het onheroïsche en open verhaal, een veellagig onderzoeken en veelstemmig vertellen van de lastige geschiedenissen die ons verbinden. Strengheid, zachtheid, ernst en humor, soberheid en zwierigheid worden bij het vertellen allemaal ingezet.

The Heroes Journey of Anastácia eindigt even woordeloos als het begon, met een beeld dat vrees en duizeling oproept, maar ook iets louterend heeft: In de virtuele gotische kapel vindt Maciel de França een barst en springt een duizelingwekkend virtueel berglandschap in, als een ontsnappende vogel. Een poëtisch beeld dat de moed en het verlangen uit om de barsten te vinden in de verhalen die ons gevangen houden. 

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#169

15.09.2022

14.12.2022

Joachim Robbrecht

Joachim Robbrecht is lid van de kleine redactie van Etcetera. Hij schrijft en maakt toneel en werkt onder meer samen met Sarah Moeremans en Enkidu Khaled. Daarnaast is hij betrokken bij de masteropleiding DAS Theatre (Amsterdam).

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!