Ze wilden oorspronkelijk Heart of Darkness bewerken, maar Brusselaars Jovial Mbenga en Benno Steinegger – de een met roots in Tirol, de ander met wortels in Congo – kwamen er al snel achter dat ze daarvoor te zeer verschilden in achtergrond, in referentiekader, in blik. Dus maakten ze het spelen met die verschillen tot inzet van hun voorstelling. Het wordt very contemporary, zo belooft Steinegger, terwijl hij, solo op de bühne, de mogelijkheden van het licht uittest. Vanop de tribune kijkt Mbenga toe hoe de lange, wat slungelachtige Steinegger zich door de ruimte beweegt. We need an empty space, a neutral space, oppert Steinegger, wanneer Mbenga hem op de planken heeft vervoegd. A white space. Mbenga reageert direct: “Wit is niet neutraal”. Het is maar het eerste van een reeks misverstanden die in het maakproces van deze voorstelling (dat de voorstelling zelf blijkt te zijn) opduikt. De impliciete en expliciete vooronderstellingen tegenover elkaar zijn in The Chance to Find Yourself geen dragend onderwerp of focus, maar ze gebeuren en passant, in het proces van vormgeven van de beoogde ‘voorstelling’. In een geestig publieksmoment vroeg in de performance nodigen de twee performers het voltallige publiek uit om op de bühne te komen en door een onzichtbare deur te stappen waarna ze gewoon ‘als zichzelf’ een rondje mogen lopen. Dat het onmogelijk is om ‘zichzelf’ te zijn onder de ogen van de ander – en dat die ander via beeldvorming ook een zekere ‘macht’ heeft over jou – is zowat de basispremisse van deze productie. 

Het gaat er in The Chance to Find Yourself niet om wat er te zien is, wel om wie er kijkt en hoe er wordt gekeken

Het gaat er in deze voorstelling immers niet om wat er te zien is, wel om wie er kijkt en hoe er wordt gekeken. Naast elkaar gezeten op een stoel vuren de twee performers een reeks vragen af op het publiek, waardoor onze blik wordt uitgedaagd: “Wie van ons houdt van Strauss? Wie van ons van Whitney Houston? Wie van ons is dronken? Wie van ons is een leugenaar? Wie van ons is zwart?” Het zet onze primaire reflexen aan het werk, want die voorzien sneller dan ons ge- en beschaafde bewustzijn in ‘gekleurde’ antwoorden, en wijzen ons zo op onze ingebakken biases. Ook later in de voorstelling, wanneer Mbenga de Mona Lisa verbeeldt of Steinegger een onderbetaalde poetshulp, knettert het: de beelden die de twee creëren stroken niet met de stereotypen die wij onbewust over die situaties hebben opgeslagen. Voortdurend, en zonder er verder veel woorden aan vuil te maken, worden we via de essentie van het medium theater – het kijken, het representeren – gewezen op de verschillen waarmee niet alleen de performers, maar ook wijzelf worstelen. 

Het is een ‘meta-’aanpak, die het medium theater inzet in zijn volle kracht, om een onderliggend inhoudelijk punt te verduidelijken. Dat is veel minder aan de hand in Jerusalem, waar Tummers en Nasser net de inhoud aan de oppervlakte brengen en recht op het doel afgaan. De sobere setting van Jerusalem roept een sfeer op van activisme – bij aanvang schilderen Tummers en Nasser strijdkreten en poëzie op een groot wanddoek – maar de toon en sfeer van deze uitwisseling is zacht, respectvol. Het activisme blijft, letterlijk, op de achtergrond. Het hart van Jerusalem bestaat uit de uitwisseling van vraag en antwoord tussen de beide spelers, omkaderd door de anekdotiek van hun beider achtergrond. Tummers groeide op in een atheïstisch gezin, maar zag haar stervende vader alsnog om zalving vragen. Dit wekte bij haar de fascinatie op voor religie, en de houvast die het mensen biedt. Nasser groeide als moslim op in het door religieuze twisten verdeelde Jeruzalem, maar noemt zichzelf soms gelovig, soms niet. Ze stellen elkaar vragen die uiteraard ook aan ons gericht zijn: Wanneer zoek je houvast? Zijn er dingen die je niet kan zeggen? Wat mis je? Ze doen dat op een mooie en bescheiden manier –   Jerusalem pretendeert niet meer te zijn dan wat het is. Toch pakt dat aan het eind wat mager uit. Dat komt door de passiviteit die dit dialoogspel in de hand werkt: hier hoeft niets ontrafeld, wordt geen verwarring gesticht, geen spel gespeeld. Het theater – toch het medium van de misleiding en bedrog – lijkt nauwelijks ingezet in zijn oorspronkelijke kracht.

The Chance to Find Yourself © Leontien Allemeersch

Jerusalem © Sam Asaert

Zelf heb ik al langere tijd het gevoel dat we over de belangrijke issues die het maatschappelijk debat bepalen (en waartoe religie en identiteit zeker behoren) niet meer zo veel moeten praten – op de bühne bedoel ik dan, niet per se in de activistische buitenwereld. Misschien moeten die thema’s gewoon veel meer verschijnen, gespeeld of gedaan worden. Twijfel ik dan aan de kracht van door woorden vertelde verhalen, zoals vooral Scarlet Tummers en Atta Nasser die inzetten? Ik weet het niet, op dit moment misschien wel. Maar ik word graag van het tegendeel overtuigd.