Pieter De Buysser in ‘Book Burning’ © Anne Vijverman

Leestijd 5 — 8 minuten

Stappen tot ontstopping

Over Book Burning van Pieter De Buysser en Hans Op de Beeck

Op het Kunstenfestivaldesarts afgelopen mei zag een samenwerking van theatermaker Pieter De Buysser en beeldend kunstenaar Hans Op de Beeck het licht. ‘Book Burning’, zo schrijft Wouter Hillaert, ‘is een productie vol paradoxen, en maakt net daar haar punt van. Het is een ideeënstuk dat er geen wil zijn.’

Het gaat niet goed met die paar verzetsbewegingen van de eenentwintigste eeuw. Julian Assange van Wikileaks zit weg te rotten in de ambassade van Ecuador in Londen, belaagd door meerdere staten. En van Occupy zijn de laatst overblijvende tentenkampen aan de grootbanken van Frankfurt en Hongkong definitief opgeruimd. Beide initiatieven hebben gedroomd van de nieuwe democratie, hebben de daad bij de droom gevoegd, en zijn roemloos ten onder gegaan. Met de wereld die ze bevochten, gaat het intussen niet veel beter, maar tot nader order draait hij wel gewoon door, terwijl de verantwoordelijken voor de bankencrisis ongestraft de dans ontsprongen. Waar is het misgelopen? Hoe moet het verder?

Zo naïef deze vragen, zo onschuldig ook de glimlach waarmee Pieter De Buysser zijn monoloog Book Burning aanvat. ‘Een verstopte geschiedenis’, zo luidt de ondertitel van zijn samenwerking met beeldend kunstenaar Hans Op de Beeck. De eerste stap tot ontstopping is optimisme, is het geloof dat complexe uitzichtloosheid te bestrijden valt met eenvoud en een goed humeur. Zo begint De Buysser zijn solo: als een middeleeuwse verhalenverteller die op een kist is gaan staan om een fabel te delen. Op de eerste Occupy-betoging in Brussel raakte hij in gesprek met Sebastian, zo begint hij te vertellen. Een raar geval, die Sebastian. Wiskundige, wetenschapper, computerspecialist en activist voor Wikileaks. Een eigentijds alchem ist, zeg maar. Hij probeert vanuit DNA-onderzoek de predestinatie van mensen te doorgronden. Onze toekomst is namelijk al voorgeschreven. Alles ligt al vast in ons vege lijf, en Sebastian kan kraken hoe. Zijn buik geeft licht, rond zijn kop vliegen de motten.

Pieter De Buysser heeft wel vaker zulke bizarre figuren opgevoerd. Herinner je Lampe, de gebochelde knecht van Immanuel Kant. In Het litteken lip (2001) stuurde hij brieven uit het verleden over de toekomst, in Stranden (2004) liet hij naast een rode roos ook een boodschap achter voor De Buysser zelf. ‘Maak een begin. Maak een begin met het je i nbeelden van een werk dat geen plaats kan vinden, een radicaal utopisch werk. Beeldje een werk in dat door de steden trekt, als een sfinx die tot in het oneindige de vraag terugspeelt: wat moet ik doen?’ Figuren als Lampe en Sebastian zijn fabeldieren. Bronnen van kennis over de geschiedenis, maar zelf onbevattelijk. Er is wel één verschil. Was Lampe de blinde vlek van het rationele verlichtingsdenken, hij die gaten maakte in het vaste weten, dan is Sebastian van dat weten net de belichaming. Hij heeft slechts één doel: alles doorgronden, alles onthullen. Hoe meer hij te weten komt, hij meer verlicht hij raakt.

Die wissel zegt iets over de ontwikkeling in het oeuvre van De Buysser. Hij lijkt zich ook zelf meer te willen uitspreken, bijvoorbeeld over de wereld die de kranten schetsen. Zijn theater is altijd al politiek geweest, maar nooit zo openlijk als in Book Burning. Zoals boeken dankzij de boekdrukkunst dé voertuigen werden voor de spreiding van nieuwe ideeën, zo passeren ook in deze performance – via de brieven van meester-onthuller Sebastian – allerlei maatschappelijke weetjes en cultuurkritische beschouwingen. Dat de gecumuleerde schuld van Dexia in 2008 groter was dan die van Griekenland. Dat in België 75.000 gezinnen onder het bestaansminimum leven, waar de staat geen miljarden voor veil heeft. Dat corporatisme het fascisme van vandaag is, en ‘kostenbatenanalyse’ de hedendaagse variant van ‘Herrenmoral De Buysser blijft het vertellen met de glimlach, maar geeft stem aan verontwaardiging.

Alleen, is verlichting de tweede stap tot ontstopping? Is de verlichtingsutopie van Sebastian – ‘democratische macht is maar legitiem als ze gedragen wordt door geïnformeerde instemming’ – een werkbaar ideaal voor de toekomst? Sinds het internet de boekdrukkunst heeft afgelost, is de beschikbare informatie in overtal geraakt, zijn de onthullingen dagelijks met zoveel dat ze niet meer te bevatten zijn. Het weten zelf, zwart op wit, is verstopt geraakt. Het is niet langer de motor voor de geschiedenis, maar de omgevallen boomstam over de weg. Het houdt ons op.

De Buysser gaat zelfs zo ver om een van zijn personages te laten stellen dat al die overdadige informatie de censuur van deze eeuw is geworden. ‘In de klassieke totalitaire regimes bestond censuur uit het verbieden, schrappen, verbranden. Vandaag, in ons diffuse, omgekeerde totalitarisme, bestaat censuur uit het omgekeerde: uit het alles volproppen.

Alles mag en kan, naast elkaar en door elkaar, iedereen mag zijn eigen mening, want ze doet toch niet ter zake.’ Initiatieven als Wikileaks leveren volgens deze interpretatie niet meer mogelijkheden tot verzet op, maar veeleer de onmogelijkheid om de bladzijden van getraumatiseerde geschiedenissen om te slaan.

Hamlet

Om dit soort beweringen zijn kunstenaars als De Buysser nodig. Ze grijpen de evidenties bij de hoorns, en wentelen de hele stier op zijn rug. Book Burning duikt onder de feitenstroom in de media en reikt naar de cultuurfilosofische bedding van het systeem. Het gebeurt bovendien met een bijzondere wisselslag. In dezelfde beweging als die waarmee geflirt wordt met expliciet politiek theater, wordt dat theater afgeserveerd als louter systeembevestigend. Zo beschrijft De Buysser een foto van een gefolterd kind in Syrië, een foto uit de Wikileaks-archieven van Sebastian. Hij sluit er zijn ogen bij, laat helemaal niets zien. ‘Beelden als deze worden dikwijls om perverse redenen getoond en bekeken, ook in het theater vergrijpt men zich daar geregeld en met plezier aan. U als publiek krijgt een golf van morele verontwaardiging over u heen, in ruil krijgt degene die u het beeld toont een morele superioriteit toebedeeld, en allemaal samen hebben we niets anders gedaan dan de moraal zoals hij heerst bevestigd.’ Theater is geen plaats voor verdere verstopping van net- en hersenvlies. De sleutelvraag is voor De Buysser een heel andere. ‘Hoe vermijd ik dat u nu enkel denkt aan uw eigen machteloosheid, in plaats van aan de kracht van uw eigen verbeelding?’

Voor die kracht figureert in zijn – blijvend eenvoudige – fabel het meisje Tilda, de dochter van Sebastian. Wat haar vader aan het bestaan toevoegt, neemt zij weg: eerst bestek dat ze in de tuin verstopt, uiteindelijk hele stukken huisraad. Ze doorbreekt de vaste dagelijkse patronen. Ze ontkoppelt de gang van zaken, tot ze zelf verdwijnt. Samen met de kist waarin ze slaapt, trekt ze de wereld in. Zo zal ze op Niemand botsen. Hij maakt deel uit van een verzameling andere nobodies, die hun Face-bookprofiel hebben gewist, gestopt zijn met produceren en zich in de bossen verzameld hebben voor acties van ‘ontneming’ en ‘ontzekering’. Als ze al iets zijn, zijn ze de schimmen van de manifestatiemaatschappij. Ze verbranden boeken die hen gevormd hebben, om hun betekenis open te houden. Ze zijn de utopie van De Buysser: een luchtbel in de geschiedenis van waaruit een begin denkbaar is.

De tweede stap naar ontstopping is de dingen helemaal anders durven denken. Niet zwart op wit, maar blanco en zo nodig blurry. Dat is een kunst die Pieter De Buysser beheerst als geen ander: de dingen verdubbelen. Alleen al zijn vertellerstandpunt is onzeker. Hij stelt zich voor als de poes van Schrödinger, waarvan wetenschappelijk is bewezen dat ze zowel dood als levend was, toen ze in een kist met blauwzuur werd verborgen. Haar statuut is ongewis. En dat geldt ook voor de grote zwarte kist die Hans Op de Beeck als enige decorstuk heeft ontworpen. Stuk voor stuk klapt De Buysser er nieuwe laatjes en hokjes uit open. Ze tonen lege grijze kamertjes in miniatuur, een verlaten rechte weg onder lantaarnpaaltjes, een schrijftafel met de doodskop van Hamlet. Is de kist een memento mori, met de overlast van het verleden? Een geblakerd relict van alles wat in deze orale vertelling aan scènetjes passeert? Of de nieuwe verbeelding, in plaats van alle fossiele en bepalende boeken die er ooit in hebben gehuisd?

Book Burning is een productie vol paradoxen, en maakt net daar haar punt van. Het is een ideeënstuk dat er geen wil zijn. Politiek theater dat afrekent met politiek theater. De Buysser die wil ontsnappen aan zichzelf en daarom des te meer De Buysser wordt. Het jaaroverzicht van alle tijden, maar vooral van morgen. Opslag van feiten, om ze uit te drijven. Antiverlichting als verlichting, deconstructie als constructie. Book Burning is wat het is en wat het niet is. Een veelvuldige gedachtenkoffer. Weldadige onzekerheidskunst. Het ware artistieke verzet. Een droom van een voorstelling, kortom, die de sfinx benadert die tot in het oneindige de vraag terugspeelt: wat moet ik doen?

Book Burning is in januari en februari 2013 op verschillende plaatsen in Vlaanderen te zien.

www.margaritaproduction.be

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#130

01.10.2012

30.11.2012

Wouter Hillaert

Wouter Hillaert is cultuurjournalist, dramaturg en docent aan het Conservatorium Antwerpen. Hij richtte cultuurtijdschrift rekto:verso en burgerbeweging Hart Boven Hard mee op.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!