© Annelien Vermeir

Leestijd 5 — 8 minuten

Spindle – Oona Libens

Een web van ogenschijnlijke contradicties

In een vormelijk originele voorstelling met een spin en een robot in de hoofdrol, verweeft Oona Libens het analoge met het digitale.

Het groen kaardertje. Zo heet de kleine groene spin die naast mijn koelkast achter een sluierachtig web zit en fruitvliegen vangt. Ik merkte haar een paar maanden geleden op, en raakte aan haar gehecht (zou ze mij opgemerkt hebben?). Ik dichtte haar menselijke eigenschappen toe (‘ze is gewiekst’ of ‘ze heeft een koelkastfetisj’). Ik vroeg me af wie ze is. Het groen kaardertje, weet ik ondertussen, omdat ik “kleine groene spin België” heb gegoogeld.

U klikte vast op dit artikel omdat u meer wou weten over Spindle, de nieuwe voorstelling van Oona Libens. Vermoedelijk bent u minder geïnteresseerd in de achtpotige huisgenoot van deze recensent. Maar Spindle gaat net daarover: over onze fascinatie voor het niet-menselijke, over onze fascinatie voor andere levende wezens en over onze – vaak wat achterdochtige – interesse in artificiële intelligentie. Spindle begint bovendien met een geschiedenisles waarin de kaarder een rol speelt. De groene spin ontleent namelijk haar naam aan iemand die wol met een kaarde ontwarde. Een substantieel deel van de voorstelling schetst de evolutie van het weven als ambacht met behulp van een houten spintol (spindle) tot de geautomatiseerde textielindustrie. Daarbij werd de kaarder vervangen door een machine.

Een geschiedenisles

Het is de grens tussen dier (of dat nu een spin of een mens is) en machine die Libens met veel fantasie aftast in Spindle. Ze voegt zich zo bij een lange rij makers die in hun werk reflecteren over het zogenaamde verschil tussen mensen en niet-mensen en plaatst zich daarmee in een traditie van object-georiënteerd theater. Wat deze voorstelling – die het midden houdt tussen performance en installatie – echter uniek maakt, is het intelligente samenvallen van vorm en inhoud. Centraal op het podium staat namelijk een groot houten raamwerk met daartussen een doek. Dat zal zowel dienen als digitaal projectiescherm én als wand voor een analoog schaduwspel.

De geschiedenis van de textielindustrie wordt op het doek verbeeld aan de hand van foto’s en filmpjes, begeleid door een vertelstem die uit de speakers weerklinkt. Die stem komt uit de mond van een onopvallende speler die live staat te praten, naast en achter het doek. Na een tijd blijkt dat achter het scherm een groot weefgetouw staat dat soms voor, en dan weer achter het scherm schuift, en af en toe doorheen de projecties schemert. Analoog en digitaal overlappen elkaar letterlijk op die manier, en zijn misschien helemaal niet zo tegengesteld als het lijkt, zo insinueert ook de vertelstem: ‘The engine weaves numbers just as the loom weaves flowers.’ De raadselachtige stem spreekt in rijm, en adresseert het publiek. Ze klinkt menselijk, maar aan het begin van de voorstelling wordt gesuggereerd dat ze dat niet is. Digitaal gepiep en gekraak kondigen namelijk het verschijnen van grote spinnenpoten op het scherm aan. Een speler komt de scène op en legt uit dat ze zal vertalen wat die onverstaanbare geluiden betekenen, wat de spin zegt. Het lijkt er dus op dat we de stem van de tolk horen, en niet de spin zelf. Ze introduceert zichzelf als miljoenen jaren oud en laat zich kritisch uit tegenover de mens: ‘Of all the creatures I have seen, you, human, you in your seat, are the oddest kind.’ Ze noemt ons, het publiek, ‘non-believers’. Maar waarin geloven we dan niet?

Robot versus spin?

 Na afloop van de nogal lange geschiedenisles maken we kennis met twee personages. Een klungelig robotje op de scène (een kruising tussen een stofzuigrobot en een retro speelgoedrobot) HERO gaat in gesprek met de stem van het spinachtige wezen, Uttu. Ze wordt verbeeld via een soort marionet, wiens grote poten door de spelers met draden in beweging worden gebracht en onheilspellende schaduwen werpen vanachter het doek. HERO blijkt een verwijzing naar de Heathkit Educational Robots die in de jaren tachtig op de markt werden gebracht voor educatie en entertainment. Uttu is de Sumerische godin van het weven, ook soms voorgesteld als een spin. Het gesprek tussen Uttu en HERO begint speels en licht. Uttu, die zichzelf presenteert als ‘guardian of the riddle, keeper of mystery’, stelt zich superieur op en daagt HERO – ‘here to create order’ – uit. De dialogen zijn knap geschreven en klinken soms als rijmende personages uit een fabel, dan weer bijna als spoken word.

In een parodie op de fameuze overwinning van computer AlphaGo op een menselijke kampioen van het strategische bordspel Go, nemen Uttu en HERO het tegen elkaar op. Op het scherm verschijnt een YouTuber die commentaar levert op het bordspel, waarvan we een projectie lijken zien. Of niet? Doorheen het doek schemert namelijk de hand van een speler die de zwarte en witte bolletjes van het spel verplaatst. Twee keer raden wie wint: HERO uiteraard, al leek Uttu lange tijd de overhand te hebben. Ook deze scène wordt iets te lang uitgesponnen, en voelt net iets te letterlijk en overbodig aan voor wie bekend is met AlphaGo.

Vervolgens daagt Uttu, naar eigen zeggen een slechte verliezer, de robot uit om de natuur te begrijpen, om de spin te begrijpen. We zien op het scherm hoe HERO het wereldwijde – inderdaad – web afschuimt naar info, hoe hij Uttu scant en tot een 3D-model herleidt. Daarop daagt Uttu hem uit om niet louter analytisch, maar ook emotioneel te handelen: ‘Show me some fucking Weltschmerz’’. De robot projecteert in MS-DOS-groene letters een niet onverdienstelijk gedicht op het scherm waarin hij zijn eigen lijden verwoordt: ‘I have no soul, I have no rights’. Op haar beurt analyseert Uttu de robot: ‘Cobalt, lithium, gold, our hero is made from a natural mold, we have a lot in common, you and me.’’

Update

 Het ligt er nogal dik op in deze voorstelling: de grens tussen ‘natuurlijk’, ‘menselijk’, ‘dierlijk’ enerzijds en ‘artificieel’ of ‘digitaal’ anderzijds wordt steeds vager. Hoewel het natuurlijke vaak als idyllisch wordt voorgesteld, is het maar de vraag of dat überhaupt wel zo is. Uttu belichaamt die ambiguïteit. Haar spinnenpoten die reusachtige schaduwen werpen achter het doek zien er niet bepaald onschuldig uit. En de spin is per definitie voor de mens een symbool van horror en bloeddorst. Het is ook maar de vraag hoe ‘natuurlijk’ Uttu werkelijk is. Waren het niet Uttu’s onbegrijpelijke elektronische klanken die aan het begin van de voorstelling vertaald werden door een menselijke speler? En is rijm uiteindelijk ook geen (rigide) patroon? Tussen haakjes: in de virtuele metaverse is Uttu de ‘Goldboi spider’ die grondstoffen zoals goud delft (waaruit bijvoorbeeld HERO deels bestaat). Niet is wat het lijkt, is de boodschap. Een robot kan poëtische, kleurrijke, onregelmatige vormen en beelden genereren. Een spin kan een digitaal wezen zijn. En wij mensen, de non-believers? Geloven wij enkel in wat we kunnen zien, in wat we kennen? Ook al zitten we in een theaterzaal, waar de suspension of disbelief heerst?

Met Spindle pleit Libens voor een update van onze geijkte ideeën. Zoals HERO tijdens het slot zijn systeem updatet en meer poëzie toelaat, brengt zij een wirwar aan mooie beelden, woorden en ideeën in de theaterzaal en onze verbeelding binnen. In een voorstelling die binair en lineair denken op z’n kop zet, houdt het steek dat losse scènes en visuele ingevingen elkaar haast willekeurig opvolgen. Op dramaturgisch niveau is die keuze voor non-lineariteit bovendien logisch. Toch maakt het deze intrigerende voorstelling soms net iets te langdradig en onscherp. Een beetje meer HERO en een beetje minder Uttu had geen kwaad gekund. Of is het net andersom?

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#169

15.09.2022

14.12.2022

Natalie Gielen

Natalie Gielen is redactiemedewerker van Etcetera. Daarnaast werkt ze freelance als auteur, redacteur, producent en outside eye in de kunsten.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!