Een horde kinderen en een handjevol verloren, stoere tieners stromen uitgelaten een industriële loods op de Arsenaalsite in Gent binnen. De hal is leeg, op een gevaarte onder wat vuile grondzeilen na. Twee acteurs van Kopergietery in rode overalls dwingen ze, met de hulp van enthousiaste ouders en lange, stevige spanbanden, in twee lange lijnen. Het duurt een tijdje, maar het resultaat is best komisch: de spanbanden vormen in plan twee benen van een driehoek, en wie naar de overkant kijkt ziet vooral een lijn die telkens in hoogte verspringt doordat kinderen en ouders van verschillende grootte naast elkaar staan.

De twee acteurs jutten het publiek wat op (‘Ze komen! Ze komen!’), en een vrachtwagentje rijdt de loods binnen. Op het dak zit een derde, vrolijke werker in rood pak. Met de nodige acrobatie doet de chauffeur de laadklep dalen. De vrachtwagen is op het eerste gezicht vrij leeg, op een mysterieuze driehoekige doos en nog meer werkers in rode overalls na. Ze onthullen dat wij, toeschouwers, aanbidders zijn van ‘De Driehoek’, ‘de beste vorm van alle vormen’. We moeten allemaal verder bouwen aan een groot monument ter ere van deze heilige vorm, waarvan de helft al die tijd in het midden van de ruimte lag.

In het mooiste deel van het stuk geven de werkers materialen door aan de twee lijnen toeschouwers, die ze een voor een doorgeven aan elkaar. Een handvol bouten, lange houten geraamtes en emmers met stokjes, papier en wat scharen vloeien langs de lijnen. De materialen volgen hetzelfde pad als de spanbanden daarnet. Grote mensen bukken zich naar uitgereikte kinderhandjes, tot een werker een groepje afsplitst.

De eerste driehoek ooit

Een zestal kleinere groepen moeten met de bouten en de houten gebinten stevige driehoeken in elkaar zetten. Voor de allerkleinste hebben de makers ook een opdracht: zij mogen driehoekige vlaggetjes maken en confetti knippen. Opvallend genoeg vervalt de impromptu gemeenschap waar ik me in bevond meteen in klassieke, voorspelbare genderpatronen. Vaders draaien stoer aan bouten, moeders helpen eerst nog mee, tot ze hun kinderen wat hopeloos confetti zien knippen. Vaders bouten stoer verder, moeders snellen de kinderen te hulp. De tieners krijgen ondertussen in de hoek van de zaal kostuums aangetrokken en stellen zich op een lijn. De zes driehoeken worden in het verlengde van de bestaande constructie gedragen door de groepen terwijl een acrobaat-werker er wat vervaarlijk op leunt, steunt, huppelt en springt. Een andere werker zet ondertussen de stukken zo ineen dat ze de bestaande constructie spiegelt.

“De rituelen rond driehoeken lijken een wat onschuldige kritiek op grote ideeën te willen brengen en hoe makkelijk we telkens weer in de pas lopen, zonder dat Kopergietery al te veel wrijving opzoekt.”

Alle voorbereidingen zijn klaar voor een feestelijk ritueel. De werkers (met Thomas Decaesstecker en Ward Mortier van circusgezelschap Be Flat, en met Michiel Soete en Patricia Kargbo) dragen het publiek op om in de houten driehoeken te kruipen die we net in elkaar staken. Terwijl we met de driehoekige vlaggen wapperen staan twee acteurs op de vrachtwagen in kleurrijke kostuums, driehoekige staven, driehoekige hoeden, grappige driehoekige vormen rond hun oren en andere driehoekige symboliek (decorontwerp: Giovani Vanhoenacker). Met veel rituele gebaren openen ze de driehoekige doos en onthullen drie vastgetapete takjes: de eerste driehoek ooit.

De tieners schuifelen zijwaarts op de tonen van een zelfgemaakte trompet, en de driehoek wordt door de rest van het publiek doorgegeven, hooggehouden alsof het een trofee is. Tot hier is Set-Up een wat ietwat voorspelbare maar aangename voorstelling voor kinderen. Klassieke technieken als een groepsgevoel vormen door samen aan een project te werken, slapstick en een opzwepend gevoel van urgentie door de vele opdrachten (en het vele geroep) van de werkers lijken voor de kinderen en hun ouders alvast goed te werken. De rituelen rond driehoeken lijken een wat onschuldige kritiek op grote ideeën te willen brengen en hoe makkelijk we telkens weer in de pas lopen, zonder dat Kopergietery al te veel wrijving opzoekt. De sfeer is vrolijk, we bouwen samen aan iets moois.

De mens als kuddedier

Maar wanneer de driehoek aan het einde van de keten, bij de constructie is gekomen, lijkt een acteur er mee te sukkelen, en breekt de driehoek. Plots gaat het tempo van de voorstelling een pak omhoog. De groep wordt in twee gesplitst. De ene groep wordt toegeroepen dat de driehoek toch niet de beste vorm ooit was, maar dat die eer naar het vierkant moet. De andere groep krijgt een andere vorm: al wat goed is, is cirkelvormig. De twee constructies worden rechtgezet, de plotse vijanden opgedragen om nu naar elkaar te roepen. Blijkbaar haten we elkaar.

“De twee constructies worden rechtgezet, de plotse vijanden opgedragen om ditmaal naar elkaar te roepen. Blijkbaar haten we elkaar.”

Te midden van de onverwachts opgelegde polemiek worden de twee houten vormen tegen elkaar geduwd. De ruimte tussen de twee constructies vormt een driehoek, natuurlijk tot grote verbijstering van de acteurs. Ze beginnen de driehoek terug te prijzen als oppermachtige vorm en dragen ook het publiek op om terug deze vorm te vereren. Een acrobaat kruipt in de driehoek, bengelt wat gevaarlijk in de leegte aan een touw, het publiek wordt als een kudde schapen door de driehoek geleid, krijgt een stempel van een driehoek op de hand gedrukt en mag onder Duitse marsmuziek de zaal verlaten.

Mijn teleurstelling was groot. De programmatekst beloofde een zoektocht naar hoe je als mens altijd de keuze hebt om als kuddedier de groep te volgen of als individu net niet mee te doen met vooropgezette plannen. In het eerste deel van de voorstelling leken de makers een wat makkelijke, maar misschien ook belangrijke kritiek voor jonge kinderen te formuleren over al te vast geloof in dogma’s, over groepsdruk en conformisme. Het showgehalte lag hoog, de acrobatie bracht spanning, het publiek werd opgejut en vrolijk.

© Phile Deprez

In de val getrapt

In het tweede deel voel je je echter in de val gelokt (misschien niet toevallig, gezien de titel ‘Set-Up’). Ik snapte al amper waar de maatschappelijke relevantie van de voorstelling lag in de abstractie van driehoeken, cirkels en vierkanten als ‘beste vormen’. Het voelt als een weinig vruchtvolle simplificatie van politiek denken, alsof alle ideologie eigenlijk inwisselbaar is en je zomaar al schreeuwend aangepraat kan worden. Nog ongemakkelijker is dat de conclusie van het stuk daardoor op een antipolitiek denken aanstuurt. Als alle ideologieën toch inwisselbaar en makkelijk aangepraat zijn, waarom zouden we dan nog een samenleving vorm proberen geven? En wat breng je kinderen zo bij?

“Als alle ideologieën toch inwisselbaar en makkelijk aangepraat zijn, waarom zouden we dan nog een samenleving vorm proberen geven?”

Maar het gevoel van oplichting gaat nog verder. Set-Up is een participatieve kindervoorstelling. Hoe ver je als toeschouwer meegaat in elk participatief project is een vraag zo oud als de kunstvorm zelf. Maar dat het stuk zich naar kinderen richt, maakt de zaak nog moelijker. Acteurs stemmen hun stuk op hen af, maar dat doen ook alle toeschouwers die geen kinderen meer zijn. Ouders (en andere volwassenen) leggen hun vertrouwen in het proces van de makers en spelen het spel mee. En kinderen volgen natuurlijk hun ouders. En zo heeft niemand van het publiek uiteindelijk werkelijk de keuze om niet mee met vlaggetjes te staan zwaaien of om de driehoek te blijven verdedigen wanneer iedereen in kampen wordt verdeeld, wat natuurlijk zeer spijtig is in een voorstelling over conformisme en de keuze om niet mee te doen met een opgelegd systeem.

Het opzet van Set-Up is boeiend, de beloofde zoektocht relevant voor kinderen én volwassenen, maar in zijn geheel voelt de voorstelling nog niet helemaal uitgedacht. De houten constructie had de kracht van samenleven kunnen vieren of de gevaren van dogma’s kunnen belichten. Maar nu lijkt de conclusie eerder te zijn dat we als een kudde schapen braaf volgden zonder zelf na te denken én dat grote ideologieën eigenlijk maar quatsch zijn. Als publiek wandel je niet vol vertrouwen en nieuwe inzichten buiten, maar je voelt je belogen, lichtjes dom en naïef.

Vlak na de voorstelling stonden de tieners stoer te vapen in de fietsenstalling. Een moeder wendde de blik van haar jonger kind van hen af en keek misprijzend naar de tieners. In het tafereel, met het anticonformistisch-conformisme van de tieners en de opvoedkundige tik van een moeder die de blik van haar kinderen corrigeert, lag meer waarheid.