screenshots video door ellie_mirelli op TikTok

Leestijd 8 — 11 minuten

Saved phrases

Wat gebeurt er als je internetcontent naar het theaterpodium brengt?

Tussen de geautomatiseerde ‘templatetaal’ van online daten en de ‘levende’ taal van theater liggen onoverbrugbare verschillen, toch? Of kan de context van de scène een nieuwe inhoudelijkheid verlenen aan wat we (her)kennen als hol, afwezig en abstract? Anna Franziska Jäger en Nathan Ooms schakelen hun telefoon aan en gaan op onderzoek uit.

Op sommige datingapps kun je zinnen opslaan: zinnen die je regelmatig gebruikt kun je onderbrengen in de chatfunctie ‘saved phrases’. Vervolgens hoef je in een chatgesprek niet langer de volledige zin te typen, je kunt gewoon een zin selecteren door erop te klikken. Daten als een soort meerkeuze quiz. Analoog met automatische antwoorden in emails of in sms: ‘I can’t pick up the phone right now, I will call you back later.’ Het is een functie die de efficiëntie van het converseren vergroot: het is sneller, makkelijker, directer.

Dit fenomeen kunnen we begrijpen als een specifieke manifestatie van een algemene tendens in de kapitalistische samenleving, waarin er gestreefd wordt naar transparantie en efficiëntie, waarin alles moet stromen, flowen, ook de taal, omdat enkel wat beweegt, opbrengt. Zo raakt dus ook (intieme) communicatie gestroomlijnd en gestandaardiseerd. De template, een vaste communicatiestructuur waarin naargelang de boodschap de blanks op een andere manier worden ingevuld, wordt steeds prominenter in onze digitale communicatie. De template an sich is onpersoonlijk, de inhoud inwisselbaar. De template is bij uitstek bepaald door een leegte, een afwezigheid.

“Online daten wordt getekend door de afwezigheid van de ander. Of specifieker: door een permanente achterdocht over de echte aanwezigheid van de ander.”

Overal op sociale media vindt men naar het voorbeeld van de ‘saved phrases’ allerlei soorten templates: vormen (in beeld of tekst) die we kunnen hergebruiken en die men snel herkent. Ze treden op in een systeem van eindeloze associaties, referenties en aaneen­schakelingen. Ook memes (ondertussen een wijdverbreid fenomeen) zijn rond dit templa­teprincipe opgebouwd. Met een beetje verbeelding kunnen we ook de manier waarop er op een app als TikTok voortdurend gekopieerd en herhaald wordt doorheen de lens van de template begrijpen, waarbij de witruimte ergens lijkt te verdwijnen. De vorm domineert de inhoud, iedereen drukt zich uit aan de hand van dezelfde dansjes, lipsyncs enzovoort. Alleen de persoon die ze uitvoert is ‘iemand anders’. Het is alsof de blanks, de zelf in te vullen ruimte in de template, in de evolutie van digitale expressie en communicatie steeds kleiner worden. Het geheel zelf wordt er alleen maar ‘blanker’ van.

Script

Het chatten op een datingapp, zo zal iedere ervaringsdeskundige je kunnen bevestigen, verloopt, zeker in de eerste fases (en vaak komt het niet verder dan de eerste fases) over het algemeen volgens een vast stramien. Hoe gaat het? Wat voor werk doe je? Wat zijn je hobby’s? Wat zijn je stats? Hoe groot is je piemel? Nu goed, zo zal het flirten aan de toog zich vroeger (lang geleden, voor het online daten van de grond kwam en zich uit de taboesfeer worstelde) ook wel min of meer afgespeeld hebben; een sociale situatie die volgens een script verloopt: een flauwe openingszin om het ijs te breken, enkele basiskennismakingsvragen, een opper­vlakkig compliment… Toch verschillen deze twee scripted situaties fundamenteel: het ene is gebaseerd op afstand (of afwezigheid), het tweede op nabijheid (of aanwezigheid).

Schrijver Sam Kriss schrijft in het artikel ‘The Internet Is Made of Demons’ dat sociale media zich op het merkwaardige gebied tussen schrijven en spreken bevinden: ‘Like speech, social media messages seem to belong to a now: briefly suspended in an instant, measurable down to the second. But like writing, there’s a permanent archive you can choose to dig up later. Like speech, social media is dialogic and responsive; you can carry out an instantaneous back-and-forth, as if the other person is right in front of you. But like writing, with social media the other person is simply not there.1

In de nabijheid van de ander brengen we het script op gemotiveerde wijze. Als we dat niet doen, lopen we een blauwtje, verliezen we de aandacht van de ander, krijgen we de rug toegekeerd. Bij het online daten zijn we allemaal al bij voorbaat afgewezen. No answer is also an answer, klinkt het op menig datingprofiel. Het uitgebreide aanbod van profielen, de suggestie van eindeloze mogelijkheden; iedereen bevindt zich in deze digitale kosmos op gelijke afstand van elkaar. We zijn er allemaal spoken – we ghosten en worden geghost. De toenadering die deze afstand, deze afwezigheid doorbreekt, is uitzonderlijk. Wat niet toevallig is: datingapps halen geen profijt uit het faciliteren van relaties aangezien dat voor veel gebruikers van de apps net zou leiden tot het stopzetten of onderbreken van hun gebruik. Online daten wordt getekend door de afwezigheid van de ander. Of specifieker: online daten wordt gekenmerkt door een permanente achterdocht over de echte aanwe­ zigheid van de ander – een soort van essentiële ongeloofwaardigheid.

“Wat is de taal op en van sociale media? Misschien is het anachronistisch om het te willen hebben over de ‘taal’, net omdat het woord er zo’n dubieuze en onstabiele rol speelt.”

In die afwezigheid wordt de taal die online gebruikt wordt een duplicaat. Ze markeert conversatie eerder dan ze te voeren. Een chatgesprek dat gevoerd wordt met ‘saved phrases’ illustreert dat treffend. De conversatie voert zichzelf, of zou evengoed door een algoritme gevoerd kunnen worden. De schrijver-­spreker maakt alleen nog (voorspelbare en berekende) keuzes.

In dit afstandelijke ‘template­-spreken­-schrijven’ worden we hyperzelfbewust en gedachteloos tegelijkertijd. We spreken met een voortdurende spiegel voor ons: dit heb ik geschreven en verstuurd. Dit is wie ik ben. Dit is hoe ik mezelf voorstel. I like dogs. I like traveling, music. Long walks on the beach and having unfulfilling sex with beautiful strangers. I know you from somewhere. What are you into?

screenshots video door ellie_mirelli op TikTok

Content en vorm

Wat is de taal op en van sociale media? Misschien is het anachronistisch om het te willen hebben over de ‘taal’, net omdat het woord er zo’n dubieuze en onstabiele rol speelt. Sociale media bestaan namelijk uit content – Engels voor inhoud. De term zelf spreekt weinig tot de verbeelding. Content is in zekere zin betekenisloos, omdat die dat móét zijn.

De waarde hangt af van de omloop en de hoeveelheid: als er maar steeds meer van is. Content: de multimediale stroom, de bewegende en stille beelden, de tekst, muziek, vibraties. Content heeft geur noch smaak. Online content lijkt klassieke betekenissen te hebben omgedraaid. Normaal beschouwen we de vorm als abstract en de inhoud als concreet, terwijl content een soort inhoud is die volledig aan het abstracte van de vorm is onderworpen.

Content wordt over het algemeen gedomineerd door beelden, tekst speelt er niet de hoofdrol. Het beeld staat dan weer in functie van het gezicht. Er ontstaat een visuele taal van gezichten en filters, gebaren en blikken. TikTok bestaat vaak uit speechless faces. Beelden die ons zeggen: no words needed. Beelden worden immers geacht directer en efficiënter te communiceren. Maar vermoedelijk is het gebruik van de eigen stem ook te persoonlijk, te kwetsbaar. Niet verbazend wanneer men zich soms tot miljoenen volgers richt. Onze stem verraadt ons. Het is op TikTok dan ook veelvoorkomend dat men mensen ziet spreken zonder het gebruik van hun eigen stem. Heel vaak worden er scènes uit film of series, net als popnummers, gelipsynct. Soms worden er zelfs stemcomputers gebruikt. Op die manier ontstaat er op sociale media een unieke hedendaagse combinatie van hyperpersonalisering en totale depersonalisering.

Tegelijkertijd vinden allerlei ontkoppelingen plaats: het lichaam komt los van het beeld, de stem wordt gescheiden van het lichaam. Men ziet voortdurend nieuwe cadavres exquises. De taal van sociale media is de taal van abstractie.

Wanneer er wel ‘gesproken-­geschreven’ wordt, horen we vaak een taal die ons wil over­tuigen van iets spectaculairs. Een taal die hopeloos smeekt om aandacht: clickbait. Ze lijkt te zeggen: I’m just great. Maar deze taal heeft onbewust altijd iets ondermijnend. Ze is voorspelbaar, generisch en banaal: it is what it is. Het is de taal van berustende hysterie.

Het lichaam als template

Wat gebeurt er wanneer we deze generische templatetaal uit haar gebruikelijke context halen? Voor onze laatste voorstelling Ambient Theatre Fury (2022) hebben we een verza­meling content tot tekst herleid. Losgerukt uit de vertrouwde context kreeg onze verzame­ling iets verlorens. We isoleerden elementen en onderbraken daarmee de stroom waarin flarden content eindeloos circuleren. Op die manier wilden we deze ‘saved phrases’ herbe­stemmen, ze ‘redden’. Maar van wat?

De taal van online daten is een taal die zich losgekoppeld heeft van tijd. Een bewaard online­gesprek behoort nooit echt tot het verleden, maar ook nooit echt tot het heden. Deze taal heeft zich in die zin afgescheiden van een toekomstigheid. Het gaat niet over een mogelijke ontmoeting. Het gaat niet over wat er zich mogelijk in de toekomst tussen twee mensen afspeelt. Dit spreken-schrijven is immers niet verbonden aan acties of handelingen die deze toekomst zouden vormgeven. Deze taal moet zich nooit verwerkelijken, maar dient om het ‘altijd beschikbare nu’ te rekken. Ze moet nooit concreet gemaakt worden; men weet ook niet meer goed hoe. Maar het voorgevormde sjabloon van de template vindt net belang in zijn toekomstige bruikbaarheid. We bewaren onze templates, onze ‘saved phrases’, maar zonder reden. Beloftes blijven niet alleen onvervuld, ze worden zelfs niet gemaakt. Onze afstand tot elkaar ligt al bij voorbaat vast.

“De lichamen op scène brengen stabiliteit, we kunnen vertrouwen op de grenzen die het theater de lichamen oplegt.”

Het is echter belangrijk om te erkennen dat de taal die we gebruiken op deze apps niet ontstaat in een vacuüm. Net zoals het ontstaan van sociale media dat ook niet was, maar verbonden was aan neoliberale ontwikkelingen die westerse samenlevingen sinds de jaren 1980 grondig hertekenden, zoals de algemene vermarkting van de samenleving, de afbouw van een bepaald verenigingsleven, individualisering enzovoort. Sociale media vulden een leegte in, waren een reactie op een bepaalde sociale crisis; ze hebben deze versneld maar zijn er niet de oorzaak van. In ieder geval produceren ze op hun beurt weer een nieuwe sociale realiteit, met een eigen soort sociaal drama en lijden. Maar dit lijden wordt geen reden toegekend, voelt betekenisloos.

Welke nieuwe bestemming kan theater geven aan de ‘bestemmingloosheid’ van deze taal? Een mogelijk antwoord is dat het lichaam op theater aanwezigheid verleent aan een taal getekend door afwezigheid. Maar wat is de waarde van deze aanwezigheid? Ze installeert een confrontatie die voor een theatrale spanning kan zorgen, maar ons niet per se doet nadenken over de structurele oorzaken van deze afwezigheid, dit vacuüm. De onmiddellijkheid en fysieke aanwezigheid van het theater wordt een soort safe haven voor de abstractie en leegte waar we op het internet mee geconfronteerd worden, maar die zich ook daarbuiten ontwikkelt.

Het abstraherende effect van taal is een tijdloos gegeven. Templates zijn niet nieuw, men heeft altijd vertrouwd op gekende vormen om te communiceren. Wat bij online taal specifiek is, is dat ze de werkelijkheid niet alleen vervormt maar ze ook actief uitholt, en daarmee een specifieke sociale realiteit creëert.

Maar de uitdaging is niet per se de leegte van de woorden zelf, wel de leegte waarin ze uitgesproken worden. Wanneer we deze ervaring van holheid foutief herkennen en ze alleen aan de templatetaal of internetcultuur zelf toe schrijven, lijkt het alsof we ze kunnen redden door ze te verplaatsen naar een onmiddellijke, tastbare realiteit, bijvoorbeeld die van het theater. Het lichaam lijkt de laatste zekerheid te zijn die we hebben. ‘We zijn er’, de woorden krijgen opnieuw concreetheid. De lichamen op scène brengen stabiliteit, we kunnen vertrouwen op de grenzen die het theater de lichamen oplegt. De lichamen zijn deze keer de vertrouwde vormen, de templates.

Theater is in principe een plek waar het lichaam virtueel, als in dromend, kan zijn. Wanneer (podium)kunst door de komst van het internet altijd ingekapseld zit in een eindeloze beel­denstroom, kan ze dan nog haar eigen virtuele lichamen en nodige illusies verzorgen? Wordt binnen het theater vandaag vooral de materialiteit van diens werkelijkheid beves­tigd, maar niet genoeg haar virtueel potentieel? Theater kan sensualiteit bieden aan content die geur noch smaak heeft. Maar kan het de leegte waarin die content ontstaat ook transformeren of overstijgen? Wanneer we de templatetaal in het theater brengen, kunnen we deze dan omvormen tot iets dat wel nog beloftes maakt en droomt?

In het theater kunnen we een portret neerzetten van de leegte die ons omgeeft, en de specifieke emotionaliteit die deze blankness voortbrengt bij online generaties. Het alom­tegenwoordige spreken-schrijven wordt weer tot een verbaal spreken herleid, wat zijn eigen bevreemdende realiteit produceert. Zo ontstaat er een dubbele vervreemding, die de initiële vervreemding in een ander daglicht stelt. Binnen de ruimte van het theater is een bepaalde abstractie mogelijk die elders moeilijker is, en die daardoor de inwisselbare abstractie van de online taal kan blootleggen. Op scène ontstaat een andere instabiliteit, nieuwe vreemdheden in een steeds onwaarschijnlijkere (theatrale) wereld. Iets ongearticu­leerds, recalcitrants. Een personage uit een stuk van Bernard­Marie Koltès beschrijft diens situatie aan het eind van het stuk: ‘robbed, naked and without weapons’. Misschien is dat de conditie waarin we ons bevinden en die template­taal probeert te bedekken, maar waar ze niet in slaagt. Er is iets verborgen maar het weet niet in welke vorm het moet verschijnen.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

essay
Leestijd 8 — 11 minuten

#169

15.09.2022

14.12.2022

Anna Franziska Jäger, Nathan Ooms

Anna Franziska Jäger is actrice, performer en theatermaakster. Ze studeerde aan het KASK. Met Nathan Ooms creëerde ze onder meer Bartlebabe (2021) en Ambient Theatre Fury (2022).

Nathan Ooms is acteur, performer en theatermaker. Hij studeerde aan het KASK. Met Anna Franziska Jäger creëerde hij onder meer The Honey House (2021) en Ambient Theatre Fury (2022).

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!