Peter Anthonissen

Leestijd 4 — 7 minuten

Rwanda 94: Groupov

Bij de herdenking op 7 april 2014 van de twintigste verjaardag van de genocide in zijn land sprak de Rwandese president Paul Kagame scherpe taal over België. België draagt een historische verantwoordelijkheid, zo zei hij, voor de opdeling van Rwanda in verschillende etnieën. Tijdens de kolonisatie werd het in oorsprong sociale verschil tussen Hutu ‘s en Tutsi’s getransformeerd in een onderscheid tussen rassen, dat op zijn beurt aan de basis lag van de genocide die op amper honderd dagen tijd herleven kostte aan 800.000 tot een miljoen mensen. In de Belgische pers en politiek gingen stemmen van verontwaardiging op. De bij de herdenking aanwezige minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders bleef er opvallend kalm onder, en zei dat hij niets nieuws had gehoord. Nu is Kagame niet meteen het best geplaatst om lessen in democratie te geven. En de Belgische kiesstrijd maakte pijnlijk duidelijk dat Reynders niet steeds uitblinkt in fijngevoeligheid. In deze kwestie echter hadden beiden een punt. De gruwel van de Rwandese genocide blijft zeer moeilijk te bevatten, maar analyses hebben sindsdien afdoende aangetoond dat er geen sprake was van een stammenoorlog maar van een historisch, door de kolonisatie aangestuurd conflict. Meer zelfs: in de weken en maanden voorafgaand aan de genocide was er informatie beschikbaar die de mogelijkheid van een dergelijk scenario niet uitsloot. Toch blijven velen dit ontkennen. Het zorgt ervoor dat de uitgave van de vijfdelige dvd-box Rwanda 94 van Groupov meer is dan een bijzonder tijdsdocument. De materie blijkt nog even actueel als in 2000, toen het Luikse artiestencollectief de gelijknamige theatervoorstelling realiseerde.

De omvang van Rwanda 94 is ver­gelijkbaar met wat Blauwe Maandag Compagnie enkele jaren eerder deed met Ten Oorlog, al was het opzet heel anders. Regisseur en artistiek directeur Jacques Delcuvellerie en zijn groep spendeerden ruim vier jaar aan de voorbereidingen voor Rwanda 94. Tot driemaal toe reisden ze naar Rwanda om ter plekke kennis en ervaring op te doen. De voorstelling duurde zes uur en werd gebracht door een divers samenge­stelde ploeg van Belgische en Rwandese acteurs en muzikanten. Vijf schrijvers droegen ertoe bij: Delcuvellerie zelf, Marie-France Collard, Jean-Marie Piemme, Dorcy Rugamba en Mathias Simons. Met een speciale vermelding voor Yolande Mukagasana, die de marathon op indrukwekkende wijze begon met een getuigenverslag van wat zij zelf tijdens de genocide had meegemaakt. Zij verloor haar man en haar drie kin­deren, en stelde zich vervolgens tot doel om overal ter wereld als overlevende van de genocide getuigenis af te leggen. De live uitgevoerde muziek bij de voorstel­ling werd geschreven door componist en trombonist Garrett List.

De registratie van de voorstelling die in de dvd-box is opgenomen werd gemaakt tijdens de laatste opvoerin­gen in het Theatre dela Place in Luik in 2005. Tussentijds speelde Rwanda 94 onder meer in Frankrijk, Italië, Duitsland, Canada en Rwanda zelf. De voorstelling was wel in Brussel, maar nooit in Vlaanderen te zien. Naast de registratie bevat de dvd-box drie documentaires: een RTBF- uitzending uit 2000 over de creatie van Rwanda 94, die inzicht geeft in de collectieve werkwijze van het Luikse gezelschap, en twee films van Marie-France Collard, namelijk RWANDA. A travers nous, l’humanité(2006), over de opvoeringen van Rwanda 94 in Rwanda en de manier waarop de genocide op dat moment nawerkte in de Rwandese samenleving; en Bruxelles­-Kigali (2011), over het proces dat in 2009 aan het Brusselse hof van assisen werd gevoerd tegen Ephrem Nkezabera, een van de leiders van de Interahamwe, de extremistische Hutumilitie die een belangrijke hand had in de genocide. In totaal gaat het om bijna elf uur aan beeldmateriaal.

In het verleden wijdde dit blad twee dossiers aan Rwanda94, in 2000 en 2004. Een opvallende keuze, zeker gezien het feit dat de productie geheel los van het Vlaamse podiumlandschap tot stand kwam, op de coproductie na van Brussel/Bruxelles 2000 Culturele Hoofdstad van Europa. Marianne Van Kerkhoven speelde hierin als Etcetera­ redacteur een bepalende rol. In Etcetera 93 omschrijft ze het belang dat de voorstelling in haar ogen had: ‘ De volkeren­ moord die in 1994 in Rwanda plaats­greep is een diepe wonde in de geschie­denis van de mensheid, in omvang en gruwelijkheid misschien alleen te vergelijken met de holocaust, in beteke­nis veel belangrijker dan bijvoorbeeld de gebeurteniss en van 11 september.

Alleen: wij willen dat niet geweten heb­ben, het gebeurde immers ver van ons bed. Rwanda 94 herstelt in ons geweten de juiste proportiesen herstelt tevens het theater in zijn bescheiden maar uiterst belangrijke rol van verslaggever, van pleitbezorger van geschiedenis en geheugen: vertellen wat er is gebeurd, hoe dat gebeurde, en waarom, zoals in de bode-verhalen uit de Griekse tra­gedies.’ Voor Jacques Delcuvellerie en Groupov was dit effectief de aanleiding om de voorstelling te maken. In het parcours van de Luikse groep volgde Rwanda 94 op een zogenaamde ‘waarheidstriptiek ‘ met onder andere ook La re naar Bertolt Brecht. Met Rwanda 94 wou Groupov een alternatief bieden voor de desinformatie over de geno­cide, de doden een stem geven en hen bovenal de waardigheid terugschenken die hen als slachtoffers van de genocide werd ontzegd. ‘Nous ne sommes pas en paix’, spreekt het koor van de doden in de loop van de voorstelling. Vandaar ook de ondertitel van Rwanda 94: Une tentative de paration symbolique envers les morts, à lusage des vivants (Een poging tot symbolische wederopstanding van de doden, ten behoeve van de levenden).

Het is vaak geen cadeau om theater op dvd te bekijken. Rwanda 94 vormt hierop een uitzondering. Ik ervaar de voorstelling zelfs als boeiender dan toen ik ze live zag. Dat heeft te maken met de kwaliteit van de  registratie, van de hand van makers Marie-France Collard en Patrick Czaplinski, maar ook met de intrinsieke sterktes van de voorstelling. Ondanks de fictief-narra­tieve lijn over journaliste Bee Bee Bee en haar onderzoek naar ‘de waarheid’ laat Rwanda 94 zich niet strikt verhalend lezen. De voorstelling is een poging om mits inzet van diverse stijlen en mid­delen iets van de complexiteit van de genocide te vatten. Her zijn vaak de theatraal ‘kleinere’ tekens die daar bij een sleutelpositie innemen, zoals Yolande Mukagasana’s getuigenis of de lezing van Jacques Delcuvellerie zelf over de achtergrond en van de genocide. Tijdens deze scènes wordt de theatrale actie tot nul herleid. De betekenis hier­ van blijft ook in beeld goed bewaard.

De grootste impact echter heeft de documentaire RWANDA. A travers nous, l’humanite…Collard volgt hierin Groupov op zijn Rwandese tournee. De film is haast opgevat als een tweede registratie van de voorstelling. Maar ditmaal doorsnijdt Collard haar, ener­zijds met beelden die het emotionele, kathartische effect tonen van de voor­stelling op het Rwandese publiek en anderzijds met beelden van Rwanda tien jaar na de genocide, met onder meer de opgravingen van de stoffelijke resten van de slachtoffers, natuuropnames en de zogenaamde ‘evocaties’ waarbij overlevenden her woord nemen en publiekelijk getuigen is afleggen over wat hen en hun familie overkomen is. Op een imponerende manier brengt deze documentaire in beeld wat theater vermag. En geeft ze er terzelfdertijd de grenzen van aan.

De vijfdelige dvd-box Rwanda94 is een uitgave van Groupov en RTBF.

www.rtbf.be/boutique

www.groupov.be

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#137

15.06.2014

14.09.2014

Peter Anthonissen

Peter Anthonissen (°1969), redacteur van Etcetera, is theaterrecensent bij De Morgen. Verder is hij dramaturg bij fABULEUS (Leuven) en het Nederlandse Theater Artemis (’s-Hertogenbosch).

recensie