© Matt Burgess

Elisa Demarré

Leestijd 5 — 8 minuten

Re-Claiming Space – Khadija El Kharraz Alami

Een overgangsritueel

Met Re-Claiming Space wil Khadija El Kharraz Alami een tussenzone bewandelen. De noemer die ze zelf op het werk kleeft is die van de performative research performance. Het gaat zowel om een voorstelling als om een fase in een onderzoek naar hoe je The Waves van Virginia Woolf naar de theaterscène kan vertalen.

Dat is geen sinecure. De roman bezit een bijzonder ritme en meerstemmigheid. In een interview in het programmablaadje legt El Kharraz Alami het volgende verband: ze wil ‘het publiek doen ervaren hoe nodig ze zijn om de vertelling in beweging te houden’. Dat deze kwetsbare voorstudie ruimte krijgt op het grote podium van het Kaaitheater mag een statement heten. De kunstenares eist ruimte op voor het eenvoudigweg ‘zijn’ van een maker, een werk, een vrouw.

Eerste ontmoeting

El Kharraz Alami nodigt elke avond een andere vrouw uit om met haar de scène te delen, iemand die ze daarvoor niet kende. Het publiek is getuige van deze allereerste ontmoeting. Er is een beperkt script; het leeuwendeel van de voorstelling krijgt vorm door de spannende want deels onvoorspelbare interactie tussen de twee vrouwen. Deze specifieke avond gaat het om Renata, een danseres en jonge moeder van Braziliaanse afkomst. De vloer is wit; we beginnen immers met een schone lei. Het licht is wit en helder en valt zowel op de scène als op het publiek: we bevinden ons allemaal in eenzelfde ruimte. Naast de twee vrouwen bevinden zich nog een cameravrouw en een costumière, die als stille assistentes optreden. Op een groot scherm achteraan het podium zien we vanuit bovenaanzicht de bewegingen op scène. Een aantal kleinere schermen toont enkele live gefilmde handelingen.

Al van bij het begin doorbreekt El Kharraz Alami de vierde wand en laat ze duidelijk blijken hoe bewust ze is van de aanwezigheid van het publiek. Ze gaat speels om met de aandacht. Vaak speelt ze de rol van de innemende gastvrouw – Virginia Woolf indachtig is de verwijzing naar Mrs Dalloway nooit echt ver. Tegelijk lijkt ze zich ervan te willen ontdoen en de persoon achter het masker zichtbaar maken.

De eerste dialogen verlopen wat onwennig en zijn moeilijk hoorbaar voor het publiek. Het fragiele en soms stuntelige van een eerste – niet geënsceneerde – ontmoeting wordt opgeladen met een zinderende spanning omdat die ontmoeting zich dus op dat grote podium van het Kaaitheater voordoet. De vragen die de twee elkaar stellen zijn ontwapenend eenvoudig: ‘Who are you? How are you? What do you want to do?’ Na verloop van tijd dansen ze op muziek die ze afwisselend kiezen. Al aftastend vinden ze gaandeweg een gedeelde verbale en fysieke taal.

Ritueel

Voor deze dialoog echt van start gaat, bereidt El Kharraz Alami zichzelf erop voor met een klein ritueel. Ze tekent markeringen op haar gezicht. Verwijst dit naar de Berberse traditie van de Amazigh-vrouwen die hun gezicht tatoeëren ter verfraaiing of om zich te verzekeren van een goede gezondheid en bescherming? De handeling doet ook denken aan een krijger die zich klaarmaakt voor een nakende strijd. Vervolgens kleedt de gastvrouw zich uit en laat ze zich zorgvuldig wassen door één van de assistentes. In dit hammam-ritueel krijgt de Marokkaanse culturele achtergrond van de maakster een plaats. Het is de kern van waaruit een verder verloop zich kan ontplooien. Ze nodigt ook Renata uit om gewassen te worden, maar die slaat dat aanbod af. Daarvoor lijkt het nog wat te vroeg.

Als El Kharraz Alami opnieuw wordt aangekleed, krijgt ze twee slipjes, waarvan eentje in haar huidskleur en eentje met kant afgeboord. Identiteit is meerlagig. Haar kledij is verder semi-transparant en suggereert dat ze zichzelf wil tonen zoals ze is. Ze wil gezien worden en daar schept ze zelf de condities voor.

Herwonnen ruimte

El Kharraz Alami wisselt de geïmproviseerde delen van de voorstelling af met Nederlandstalige poëtische teksten die haar verbaal talent, gevoeligheid en scherpzinnigheid blootleggen. Deze overgangen van het vrije podium naar het georchestreerde gebeuren steeds onaangekondigd. ‘Er is ruimte voor het zijn wat ons geschonken is,’ vertelt ze ons. Voor wie geldt deze uitspraak? Iets wringt in mij wanneer ik de naamloze assistentes bevelen toegeworpen zie krijgen. Wanneer Renata zich tegenover de costumière excuseert voor het in een moment van onoplettendheid op de grond gooien van een kledingstuk, roept El Kharraz Alami vanuit de andere hoek van het speelvlak berispend: ‘Re-claim your space!’ Maken de assistentes geen deel uit van de vrouwelijkheid die haar ruimte opnieuw mag opeisen? Installeert de maakster zo niet zelf een ruimte met onuitgesproken regels waardoor het onveilig kan aanvoelen voor degenen die erin vertoeven?

Ook Renata brengt een zelfgeschreven tekst waarin ze sporadisch haar moedertaal gebruikt, maar het hoofdzakelijk bij Engels houdt: ‘The place I inhabit is public’. Renata spreekt over het vrouwelijke lichaam en de (on)vrijheid waarmee het zich in de publieke ruimte beweegt. Het wordt gezien, veroordeeld, misbruikt onder de noemer van liefde. Het is een terrein voor potentieel trauma en geweld. Renata heeft het over de moord op Braziliaans feministe en politica Marielle Franco; ze nijpt al dansend moedermelk uit haar borst met op de achtergrond de soundtrack van de protestbeweging ‘my body my choice!’ Terwijl zij de herwonnen ruimte als vrijheid voor het lichaam beleeft, benadrukt El Kharraz Alami de geestelijke vrijheid en de ruimte voor de innerlijke belevingswereld. De twee bevinden zich dus niet op dezelfde lijn maar hun twee posities complementeren elkaar.

‘Sorry Dad!’

In de herwonnen ruimte brengt El Kharraz Alami haar leven mee op een manier die de urgentie van het werk bevestigt. Tijdens een twerk-sessie met Renata verlaat een man, die de vader van de kunstenares lijkt te zijn, geshockeerd de zaal. ‘Sorry dad!’, roept ze hem nog achterna, maar menen doet ze het niet. De ruimte die ze heeft gecreëerd draait niet om verantwoording.

Wanneer Renata aan haar gastvrouw vraagt of ze ervaring heeft met misbruik in relaties raakt ze een gevoelige snaar. El Kharraz Alami antwoordt eerlijk en deelt wat ze onder misbruik verstaat. Toch verandert de toon en lijken de defensiemechanismen ingeschakeld. Ze begint luid te praten, verandert plotsklaps in de Joker (‘Why so serious?’) en commandeert Renata met een uitputtende dans vol instructies. Misschien is het de moeder in Renata die komt bovendrijven als ze haar tegenspeelster niet confronteert met haar driftig gedrag, maar beslist om er met humor in mee te gaan, haar eigen grenzen niet uit het oog te verliezen en de situatie op die manier te ontmijnen.

Op een later moment zitten beide vrouwen dichter bij het publiek en bespreken ze hoezeer ze door hun moederrelaties beïnvloed zijn. De boog die de vrouwen hebben afgelegd in de tijdsspanne van een voorstelling lijkt wel een fast forward naar een jarenlange vriendschap. Re-Claiming Space biedt hoop over hoe snel vertrouwen kan gewonnen worden als daar ruimte voor wordt vrijgemaakt.

Wervelende vrijheid

Het persoonlijke als drijvende motor is kwetsbaar en kan een enorme kracht betekenen bij het uitdragen van een groter discours. Het blijft dansen op een slappe koord, maar El Kharraz Alami valt niet. Wel bekruipt me de vraag naar welk verlangen nu primeert: het claimen van de publieke ruimte of het heroveren van een innerlijke ruimte waarin de maakster geen verantwoording meer dient af te leggen aan zichzelf? Enerzijds voelen we ons vandaag ongemakkelijk bij ‘geëtaleerde kwetsbaarheid’; tegelijk leidt onze mentale hygiëne nog te vaak tot onderdrukking of opkropping – we wachten tot het uurtje bij de psycholoog waarop we onze emoties de vrije loop kunnen laten.

El Kharraz Alami slaagt er met haar performative research performance in om de grote scène van het Kaaitheater op te eisen en van een soort wervelende vrijheid te voorzien. Ze plaatst zichzelf en haar vrouwelijke gast in een risicovolle overgangsruimte. Na het passageritueel gaat het individu terug op in de gemeenschap, getransformeerd. Re-Claiming Space is een bijzondere voorstudie die nieuwsgierig maakt naar de voorstelling die eruit zal voortvloeien.

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#161

15.09.2020

14.12.2020

Elisa Demarré